Kobiety w rolach głównych u Tarantino: sprawczość, ograniczenia i sprzeczności

Bohaterki filmów Tarantino nie tworzą jednego modelu heroiń. Ich decyzje mogą przejawiać się w realizacji planu, fizycznym oporze lub działaniu w kontrolowanej przez nie przestrzeni, przy różnych ograniczeniach i kosztach.

Inicjatywa ma większe znaczenie niż etykietka silnej kobiety

Określenie postaci mianem silnej kobiety może nie wystarczyć, jeśli nie wyjaśnimy, o czym może decydować i w jakich warunkach. Siła fizyczna to pewna zdolność; autonomia narracyjna to odrębna kwestia. Bohaterka może nie mieć przewagi w walce, a mimo to, dzięki swoim decyzjom, wyznaczać bieg filmu. Może też skutecznie walczyć, a jednocześnie pozostawać uwięziona w celu określonym przez innych.

Jackie Brown pozwala dostrzec tę różnicę. Początkowo jej pole manewru ograniczają praca, policja i Ordell. Film pokazuje, jak potrafi odczytywać te naciski i opracować sposób wyjścia z sytuacji. Inicjatywa przybiera tu postać kalkulacji: zrozumienia, czego chce każda osoba, co jej się wydaje, że wie, i jakich informacji można użyć, nie zdradzając przedwcześnie własnego planu.

Bohaterka filmu Jackie Brown nie musi być przedstawiana jako niezniszczalna, by uznać ją za kompetentną. Ryzyko więzienia lub przemocy pozostaje w tej historii realne. Jej inteligencja ma wartość właśnie dlatego, że działa w takich warunkach. Przedstawienie jej z perspektywy czasu jako osoby, której nigdy nic nie groziło, umniejszyłoby trudność podejmowanych przez nią decyzji i napięcie scen, w których musi negocjować.

Wiek i zmęczenie również składają się na tę specyfikę. Jackie nie jest w tej opowieści abstrakcyjną obietnicą nieograniczonej przyszłości. Jej sytuacja sprawia, że konkretna szansa ma znaczenie, a błąd wiąże się z odczuwalnym kosztem. Film poświęca tej perspektywie miejsce, nie sprowadzając jej do jednorazowego wyjaśnienia biograficznego.

Beatrix łączy umiejętności, ból i tożsamość podlegającą sporom

Beatrix ma niezwykłe umiejętności, ale „Kill Bill” pokazuje, jaką cenę jej ciało płaci za tę drogę. Odnosi rany, zostaje unieruchomiona i musi na nowo odzyskać sprawność. Jej siła nie eliminuje bezbronności. Narracja przeplata pokazy panowania nad sytuacją ze scenami, w których musi wytrwać, przypomnieć sobie czegoś, czego się nauczyła, albo wykorzystać najmniejszą szansę, by iść dalej.

Jej tożsamość podlega też cudzym interpretacjom. Bill próbuje ją definiować przez pryzmat wspólnej przeszłości i wyobrażenia o jej niezmiennej naturze. Macierzyństwo staje się wymiarem, który podważa tę definicję. Konfliktu nie rozstrzyga samo pytanie, kto lepiej walczy, bo stawką jest również to, kto może nazwać życie, którego ona pragnie, i jakie więzi chce odzyskać.

Zemsta napędza znaczną część jej działań, ale nie wyczerpuje całego jej doświadczenia. Informacja o córce zmienia sens finałowego starcia. Beatrix zachowuje zdolność do zabijania, a jednocześnie staje wobec relacji wymagającej innego rodzaju obecności. Dzięki temu nie zostaje sprowadzona do maszyny realizującej cele, choć stylizowane walki są istotną częścią filmu.

Film nie wymaga też, by każde działanie stawało się ogólnym moralnym deklaracją. Postać może skupiać naszą uwagę i zarazem posługiwać się skrajną przemocą. Uznanie jej sprawczości oznacza przyjęcie, że jej decyzje pociągają za sobą konsekwencje, również te trudne do usprawiedliwienia. Złożoność postaci zależy od tego, czy jej odpowiedzialność pozostaje widoczna obok emocjonalnego zaangażowania widza.

Shosanna układa plan we własnej przestrzeni

Shosanna działa w „Bękartach wojny” poprzez kino, którym zarządza, i dzięki praktycznej znajomości projekcji filmowych. Nie musi dołączać do oddziału bękartów ani przyjmować od nich misji, by wykazać się inicjatywą. Film daje jej własny wątek działania, który splata się z innymi planami, nie zostając im całkowicie podporządkowany.

Jej drogę naznacza doświadczenie prześladowania, ale postać nie pozostaje jedynie świadkiem krzywdy. Decyduje, jak odpowiedzieć, i wykorzystuje konkretne zasoby dostępne w jej otoczeniu. Kino, łatwopalna taśma filmowa i projekcja składają się na zaplanowane działanie. Jej praca i przestrzeń przestają być tłem, a stają się warunkami umożliwiającymi jej interwencję.

Autonomia nie oznacza gwarancji przetrwania. Bohaterka może dokonać przełomowej zmiany, a mimo to nie doczekać otwartej przyszłości. Ta różnica ma znaczenie przy ocenie jej miejsca w historii: śmierć nie unieważnia automatycznie wcześniejszej inicjatywy, choć sposób, w jaki film rozdziela śmierć i przetrwanie, także jest zasadnym przedmiotem krytycznej analizy.

Daisy i Broomhilda nie pozwalają na wygodne uogólnienia

Daisy Domergue zajmuje inną pozycję w „Nienawistnej ósemce”. Przez większą część filmu jest więźniarką, ale należy też do sieci interesów i uczestniczy w strategiach wpływających na innych. Uznanie jej udziału nie wymaga pochwalania przemocy, której doświadcza, ani przedstawiania jej jako niewinnej. Postać łączy bezbronność, wrogość i zdolność manipulowania innymi w szczególnie okrutnej opowieści.

Broomhilda w „Django” ma w strukturze opowieści o ratunku bardziej ograniczone pole działania. Jej znaczenie emocjonalne nie znosi tego narracyjnego ograniczenia. Wskazanie na nie pozwala uniknąć twierdzenia, że wszystkie kobiety u Tarantino kontrolują swoje historie w ten sam sposób. Film skupia główną drogę rozwoju i działania na Djangiem, podczas gdy Broomhilda doświadcza niewoli, która ogranicza jej możliwości.

Porównując te postacie, trzeba zachować świadomość dzielących je różnic. Jackie na nowo układa przebieg przestępczych negocjacji; Beatrix walczy i odzyskuje więzi; Shosanna planuje operację; Daisy działa w zamknięciu; Broomhilda znajduje się w centrum poszukiwań, mając mniejszy wpływ na ich przebieg. Żadna pojedyncza etykietka nie opisuje trafnie tej grupy.

Najbardziej użyteczna analiza pyta, jakie decyzje może podejmować każda z tych kobiet, jakich decyzji jej się odmawia i w jaki sposób film ukazuje te warunki. Sprawczości nie mierzy się liczbą zadanych ciosów ani nie zakłada, że główna rola oznacza cnotę. Widać ją w zdolności wpływania na bieg opowieści oraz w tym, jak wiele uwagi poświęca się pragnieniom, ograniczeniom i konsekwencjom takiego działania.

Zobacz przewodnik po dialogach i strukturze narracyjnej u Tarantino.

Zobacz wszystkie artykuły w Dialogi Quentina Tarantino: słowa, czas i postacie