Agatha Christie i „Burza”: dwa różne punkty odniesienia dla „Nienawistnej ósemki”

Związek „Nienawistnej ósemki” z Agathą Christie potwierdzają wypowiedzi Tarantina. Powiązanie filmu z „Burzą” można traktować jako interpretację porównawczą, nie zaś jako udokumentowaną adaptację.

Tajemnica wśród ludzi, którzy nie mogą odejść

Tarantino opisywał punkt wyjścia „Nienawistnej ósemki” jako historię kryminalną i przywoływał Agathę Christie. Podobieństwo jest wyraźne: kilka osób gromadzi się w odizolowanym miejscu, ich wyjaśnienia nie budzą jednakowego zaufania, a niebezpieczeństwo może pochodzić od kogoś, kto już jest w środku. Burza uniemożliwia wyjście i zmienia wspólne przebywanie w śledztwo.

Taka konstrukcja pozwala porównywać film z powieścią „I nie było już nikogo”, znaną również pod innymi tytułami w polskich wydaniach. Nie czyni to jednak z westernu adaptacji powieści. Nie ma obowiązkowego odpowiednika każdej postaci ani dokładnego powtórzenia mechanizmu zbrodni. To odniesienie pomaga rozpoznać pewien model suspensu, ale nie uprawnia do zastępowania analizy jednego utworu streszczeniem drugiego.

W sklepie pasmanteryjnym każde kolejne twierdzenie zmienia pozycję osoby, która je wypowiada. Nazwisko może być przepustką, a zawód — obietnicą neutralności. Nie chodzi jedynie o odkrycie, kto popełnił zbrodnię: trzeba również ocenić, które wcześniejsze historie sprawiają, że można uwierzyć każdemu z obecnych. Rozmowa staje się miejscem, w którym tworzą się i rozpadają społeczne dowody.

Teatralność nie dowodzi adaptacji Szekspira

Porównanie z „Burzą” opiera się na ogólnych elementach: nawałnicy, grupie skupionej w jednym miejscu i konfliktach, które wychodzą na jaw, gdy zwykły porządek zostaje zakłócony. To możliwe tropy w interpretacji krytycznej. Brakuje natomiast wystarczających podstaw, by przedstawiać film jako konkretny, zadeklarowany hołd dla tego dzieła Szekspira albo automatycznie przypisywać Warrenowi rolę Prospera.

Różnica okazuje się twórcza. W „Burzy” władza Prospera nad sytuacją i wymiar magiczny są częścią dramaturgicznej konstrukcji. W sklepie pasmanteryjnym nie ma równorzędnego autorytetu, który mógłby z zewnątrz kontrolować wszystkie wydarzenia. Ci, którzy sądzą, że kierują sceną, odkrywają własne ograniczenia, otrzymują niepełne informacje i ponoszą nieprzewidziane konsekwencje.

Zamknięta przestrzeń „Nienawistnej ósemki” tworzy teatralność na własnych zasadach. Wejścia i wyjścia wymagają uwagi, ciała dzielą czytelną przestrzeń, a rozmowa może mieć pozornie drugoplanowych świadków. uszkodzone drzwi sklepu pasmanteryjnego sprawiają, że nawet wejście staje się długotrwałym, głośnym i wymagającym wysiłku zakłóceniem. Nie trzeba dowodzić istnienia konkretnego szekspirowskiego źródła, by wyjaśnić ten efekt sceniczny.

Teatralności nie należy też mylić z brakiem filmowości. Ustawienie kamery, szerokość kadru i możliwość pokazania szczegółu, gdy w tle trwa inna czynność, pozwalają rozdzielać informacje w sposób, który nie zależy wyłącznie od dialogu. Widz może skierować uwagę na coś, czego nie dostrzega postać. Pokój zachowuje jedność przestrzenną, ale spojrzenie na niego nie pozostaje nieruchome.

Co się zmienia, gdy tajemnica staje się częścią westernu

Porównanie z Christie najlepiej ukazuje swoje ograniczenia, gdy przyjrzymy się kwestii autorytetu. W wielu opowieściach detektywistycznych finałowe wyjaśnienie obiecuje przywrócenie czytelnego porządku. Tutaj większa wiedza nie gwarantuje, że istnieje instytucja zdolna rozwiązać konflikt. Burza i odległość odcinają bohaterów od miejsc, w których mógłby odbyć się proces, a niektórzy posługują się językiem prawa, by chronić własne interesy.

Dodatkową presję wywiera przeszłość wojny secesyjnej. Bohaterowie nie przybywają jako wymienne jednostki: ich wspomnienia, rasizm i historyczne lojalności decydują o tym, kto może kogo oskarżać i czy zostanie wysłuchany. Ta sama podejrzana sytuacja nabiera innego znaczenia w zależności od tego, kto ją opisuje. Zamknięta grupa z kryminału spotyka się tu ze społeczeństwem, które było podzielone jeszcze przed śnieżycą.

Narracja przerywa również chronologię, by pokazać wcześniejsze wydarzenia. Zmienia to umowę z widzem. Przez część opowieści prowadzi się śledztwo razem z bohaterami, a później otrzymuje informacje, które pozwalają na nowo zinterpretować ich zachowanie. Rozwiązanie zagadki nie opiera się wyłącznie na błyskotliwej dedukcji wypowiedzianej przy wszystkich, lecz na ponownym uporządkowaniu tego, co film pozwolił nam zobaczyć.

Te różnice nie pozwalają sprowadzić filmu do formuły łączącej sławnych autorów. Christie to rozpoznawalny punkt odniesienia przy rozważaniach o tajemnicy skrywanej w grupie. Szekspir pozwala na ogólniejsze porównania dotyczące zamknięcia, odgrywania ról i konfliktu — pod warunkiem, że zaznaczymy, iż jest to interpretacja. Western wnosi spór o broń, swobodę przemieszczania się, nagrody i prawo, któremu nie udaje się pozostać poza zasięgiem przemocy.

Sklep pasmanteryjny sprzyja takim porównaniom, bo zmusza do słuchania opowieści i przyglądania się tym, którzy je snują. Każda z obecnych osób potrzebuje publiczności, która zaakceptuje jej rolę. Napięcie rodzi się, gdy ta gra zaczyna się rozpadać, a odkrycie prawdy nie zwalnia z decyzji, co z nią zrobić. Właśnie wtedy film zachowuje własny charakter, nawet gdy prowadzi dialog z wcześniejszymi tradycjami narracyjnymi.

Wróć do przewodnika po „Nienawistnej ósemce”.

Zobacz wszystkie artykuły w Nienawistna ósemka: intryga i nieufność pod śniegiem