John Carpenter i Tarantino: „Coś” jako szkoła nieufności

Wpływ Johna Carpentera na Tarantino ma wyraźny punkt odniesienia: „Coś”. Mówiąc o „Nienawistnej ósemce”, reżyser przyznał, że wiele zawdzięcza temu filmowi — nie tylko dlatego, że obsadził w nim Kurta Russella czy sięgnął po muzykę Ennia Morricone.

Wpływ potwierdzony własnymi słowami

W wywiadzie Jessiki Hundley opublikowanym przez Time Out 4 stycznia 2016 roku Tarantino wskazał „Coś” jako główny punkt odniesienia dla „Nienawistnej ósemki”, ważniejszy niż jakikolwiek western. Wspomniał też o znaczeniu tego filmu dla „Wściekłych psów”. Ta wypowiedź pozwala mówić o udokumentowanym związku narracyjnym, nie sprowadzając go do zbieżności obsady czy scenerii.

„Coś” z 1982 roku opowiada o odizolowanej grupie ludzi, którzy stają naprzeciw organizmu zdolnego naśladować inne istoty. Ta umiejętność zmienia charakter zagrożenia. Gdyby niebezpieczeństwo zawsze miało tę samą postać, można by zorganizować jasny plan obrony. Tutaj jednak wygląd towarzysza może skrywać właśnie to, przed czym wszyscy próbują się chronić.

Nieufność nie musi czekać na widoczną przemianę. Nieobecność, niewyjaśniona decyzja czy przerwana próba mogą stać się dowodem obciążającym. Widz podziela trudność w odróżnieniu podejrzanego zachowania od zwykłego zdenerwowania. W tej przestrzeni niepewności bohaterowie mogą wzajemnie się krzywdzić, sądząc, że postępują ostrożnie.

Ten mechanizm pomaga zrozumieć przywołane przez Tarantino odniesienie. Zamknięta przestrzeń nie jest wyłącznie fizycznym ograniczeniem — zmienia obieg informacji i sprawia, że każdą rozmowę można odczytywać na dwa sposoby. Pytanie o codzienną sprawę może być zarazem próbą sprawdzenia czyjejś tożsamości albo wykrycia kłamstwa.

Zamknięta przestrzeń jako problem współżycia

W „Cosi” wnętrza są jednocześnie schronieniem i zagrożeniem. Rozdzielenie się może być konieczne, by podjąć działanie, ale uniemożliwia sprawdzenie, co dzieje się w innym pomieszczeniu. Spotkanie w jednym miejscu pozwala się wzajemnie pilnować, lecz zwiększa ryzyko, że zagrożenie dosięgnie kilku osób naraz. Żadne rozmieszczenie grupy nie eliminuje całkowicie niebezpieczeństwa.

Carpenter buduje napięcie wokół tej przestrzennej trudności. Widz uczy się obserwować drzwi, odległości i pozycje bohaterów. Uzbrojona postać może przez chwilę dawać poczucie bezpieczeństwa, by później stać się najgroźniejszą osobą w pokoju. Układ sił się zmienia, bo zależy od informacji, których nikt nie kontroluje w sposób trwały.

Scena próby krwi skupia w sobie ten mechanizm. Weryfikacja wydaje się racjonalnym sposobem wyjścia z sytuacji podejrzeń, ale jej przygotowanie wymaga unieruchomienia jednych i przekazania władzy komuś innemu. Możliwość poznania prawdy nie usuwa bezbronności. Oczekiwanie nabiera mocy, bo każdy wynik może natychmiast zmienić wszystkie relacje między obecnymi.

Obecność psów wykracza poza spór między mężczyznami. Zagrożenie może nieść ze sobą także coś znajomego i pozornie zależnego od człowieka. Film podważa w ten sposób zwyczajowe skojarzenia schronienia, towarzystwa i bezpieczeństwa, zmuszając do ponownego odczytania scen, które zdawały się należeć do codzienności w bazie.

Jako punkt odniesienia w krytycznej analizie „Atak na posterunek 13” z 1976 roku pozwala przyjrzeć się innemu rodzajowi zamknięcia w filmach Carpentera. Tam zewnętrzna presja sprzyja sojuszom między ludźmi, którzy w normalnych warunkach znaleźliby się po przeciwnych stronach. „Coś” komplikuje ten układ: nie można uznać za bezpieczne nawet wnętrza. To porównanie dotyczy filmów i nie oznacza automatycznie, że Tarantino szczególnie polecał pierwszy z nich — brak potwierdzonej wypowiedzi na ten temat.

Oczekiwanie na przemoc i nasłuchiwanie ciszy

Skuteczność Carpentera nie zależy od tego, by zagrożenie było widoczne w każdej sekundzie. Scena może poświęcać cały swój czas jakiejś czynności, spojrzeniu albo sprawdzaniu, czy ktoś odpowie. Cisza pozwala widzowi skupić się na dźwiękach i drobnych ruchach. Film kształtuje w ten sposób wrażliwość, dzięki której nagłe wtargnięcie staje się o wiele intensywniejsze.

W tym samym wywiadzie z 2016 roku Tarantino opisał przemoc w „Nienawistnej ósemce” jako możliwość zawieszoną nad całą opowieścią. Ta uwaga wyjaśnia, czego filmowiec może nauczyć się z horroru, nie przenosząc jego potwora dosłownie do innego gatunku. Oczekiwanie może stać się tonacją, która wpływa na każdą wymianę zdań.

„Coś” dodaje do tego szczególny problem: nawet demonstracja siły może pogorszyć sytuację. Zniszczenie czegoś podejrzanego zmniejsza bezpośrednie zagrożenie, ale może też zużyć zasoby potrzebne grupie do przetrwania. Zakończenie podtrzymuje tę zależność między obroną a stratą. Zwycięstwo przestaje być prostą ideą, gdy nie ma już całej wspólnoty, do której można wrócić.

Ten aspekt pozwala docenić Carpentera, nie zamykając go w szufladce twórcy filmowych straszaków. Jego kino przedstawia zrozumiałe reguły i bada, co się dzieje, gdy ludzie próbują ich przestrzegać pod presją. Widz może śledzić praktyczny problem, a zarazem odczuwać, jak niszczeje zaufanie potrzebne do jego rozwiązania.

Najmocniejszym uzasadnieniem związku z Tarantino jest właśnie ta architektura podejrzeń. Zebrani mężczyźni, izolacja i sprzeczne wersje wydarzeń tworzą sytuacje dramatyczne, które mogą przenikać do różnych gatunków. Wypowiedź z 2016 roku potwierdza podziw Tarantino; oglądając „Coś”, można przekonać się, dlaczego zastosowane w nim rozwiązania wciąż inspirują także poza horrorem.

Sprawdź wybór filmowców i aktorów podziwianych przez Tarantino.

Zobacz wszystkie artykuły w Filmowcy i aktorzy, których podziwia Quentin Tarantino