Dlaczego Tarantino uważa Szczęki za wzór kina popularnego

W 2022 roku Quentin Tarantino wskazał Szczęki jako najlepszy przykład kina popularnego. Jego pochwałę Stevena Spielberga najlepiej zrozumieć, zachowując niuans tamtej rozmowy: mówił o skuteczności filmowego widowiska, a nie o obiektywnym rankingu całej sztuki filmowej.

Co powiedział w ReelBlend w 2022 roku

W rozmowie w ReelBlend, opublikowanej przez CinemaBlend w sierpniu 2022 roku, Tarantino, wychwalając Szczęki, rozróżnił angielskie terminy „movie” i „film”. Tym osobistym rozróżnieniem podkreślał precyzję, z jaką Spielberg stworzył rozrywkę. Nie ustanawiał uniwersalnej kategorii akademickiej ani nie oceniał filmu wyłącznie na podstawie jego przychodów z kina.

Powiązał też twórczość Spielberga z entuzjazmem dla filmów gatunkowych, który towarzyszył mu w młodości. Chodziło o to, że reżyser może podejść do takiego materiału z pełnym artystycznym zaangażowaniem. Przygoda, strach i napięcie zasługują na taką samą troskę jak dzieło otoczone większym prestiżem. Ta parafraza zachowuje sens pochwały, nie zamieniając słów Tarantino w wyczerpującą teorię.

Szczęki, które miały premierę w 1975 roku, już w punkcie wyjścia pokazują, jak skutecznie działa ten film. W morzu pojawia się zagrożenie, ale społeczność jest zależna ekonomicznie od tego, czy turyści nadal będą wchodzić do wody. Konflikt nie rozgrywa się wyłącznie między ludźmi a zwierzęciem. Zanim wyruszą na jego poszukiwanie, trzeba ustalić, kto uzna dowody, kto podejmie decyzję i kto poniesie jej konsekwencje.

Film pozwala zrozumieć ten dylemat, nie zatrzymując się na jego abstrakcyjnym wyjaśnianiu. Pełna plaża uwidacznia stawkę. Tłum oznacza jednocześnie przyjemność, interes i bezbronność, wszystko w jednym kadrze. Widz rozumie presję, pod jaką znajduje się szef policji, nawet jeśli chciałby, żeby działał szybciej.

Jak buduje się zagrożenie, którego nie zawsze widać

Napięcie w Szczękach opiera się na kontrolowaniu tego, co widoczne. Pokazanie wody nie oznacza, że widzimy, co się w niej kryje. Ruch może być niewinny albo zapowiadać niebezpieczeństwo; reakcja człowieka może nastąpić, zanim zrozumiemy jej przyczynę. Spielberg kieruje naszą uwagę na te różnice i zmienia zwyczajną powierzchnię w przestrzeń trudną do opanowania.

Scena, w której Brody obserwuje plażę, jest szczególnie skuteczna, bo stawia problem patrzenia. Są przeszkody, rozproszenia i zbyt wiele osób do obserwowania. Widz rozumie zadanie i dostrzega jego ograniczenia. Napięcie rodzi się z próby wypatrzenia czegoś razem z bohaterem, bez pewności, że obaj rozpoznamy to na czas.

Muzyka Johna Williamsa wzmacnia to oczekiwanie, ale film nie opiera się na jej nieustannym wykorzystaniu. Relacja między dźwiękiem, ciszą i punktem widzenia pozwala przeplatać przygotowanie z zaskoczeniem. Muzyczny sygnał może sprawić, że zaczniemy czegoś oczekiwać; jego brak może pozbawić nas ochrony, o której istnieniu byliśmy przekonani. Napięcie wciąż potrafi przybierać różne formy.

Wyprawa na łodzi skupia opowieść. Rozległa społeczność zostaje w tyle, a trzech mężczyzn musi dzielić niewielką przestrzeń. Zagrożenie nadal znajduje się na zewnątrz, ale o ich reakcjach decydują różnice charakteru, doświadczenia i pozycji. Zmiana scenerii sprawia, że druga połowa filmu nie jest powtórką ataków na plaży, lecz proponuje inny rodzaj przygody.

Przedmioty na łodzi pomagają uchwycić tę zmianę: narzędzia, liny i pojemniki przestają być elementami scenografii, a stają się ograniczonymi zasobami. Widz uczy się dostrzegać ich przydatność i lepiej rozumie, co oznacza ich utrata.

Trzej bohaterowie, którzy niosą widowisko

Brody, Hooper i Quint mają różne umiejętności. Policjant nie zna się na morzu, naukowiec wnosi wiedzę, a łowca domaga się posłuchu ze względu na swoje doświadczenie. Żaden z nich nie potrafi sam rozwiązać wszystkich problemów. Ich spory nadają praktycznym wyjaśnieniom dramatyczny wymiar: rozmawiając o tym, co należy zrobić, dyskutują też o tym, kto ma prawo decydować.

Nocna rozmowa na łodzi daje czas, by ich relacja się zmieniła. Opowieść o bliznach zaczyna się od rywalizacji, a prowadzi do historii Quिंta. Film może przerwać pościg i jednocześnie zwiększyć jego emocjonalną wagę. Po wysłuchaniu bohatera zagrożenie kryjące się w wodzie wiąże się z pamięcią, o której wcześniej nie wiedzieliśmy.

Humor pełni podobną funkcję. Pokazuje, że życie tych mężczyzn nie sprowadza się do ich przydatności podczas polowania. Drobne tarcia, niezręczności i riposty pozwalają widzowi odpocząć, nie odrywając go od historii. Gdy zagrożenie powraca, zagraża ludziom, których relacje zdążyliśmy już poznać.

Z krytycznego punktu widzenia precyzję, którą chwalił Tarantino, widać właśnie w tej naprzemienności. Film zmienia skalę, przechodzi od spraw publicznych do intymnych i łączy oczekiwanie z akcją. Każda zmiana zachowuje wyraźne pytanie, które prowadzi do następnej: czy można ochronić plażę, czy można odnaleźć zwierzę, czy łódź wytrzyma i co zrobi ktoś, kto straci swoje zasoby.

Pochwała Spielberga opiera się zatem na dziele, które nadaje znaczenie każdemu etapowi doświadczenia widza. Szczęki nie muszą być ogłaszane najlepszym filmem według wszelkich kryteriów, by stanowić punkt odniesienia. Wybór Tarantino zachęca, by przyjrzeć się całej konstrukcji filmu: ważnym bohaterom, umiejętnie dozowanym informacjom i zagrożeniu, które zmienia swoją postać w miarę rozwoju opowieści.

Zobacz wybór reżyserów i aktorów podziwianych przez Tarantino.

Zobacz wszystkie artykuły w Filmowcy i aktorzy, których podziwia Quentin Tarantino