Gatunki i pastisz w scenariuszach Tarantino

Tarantino czerpie z rozpoznawalnych tradycji, ale filmu nie da się wyjaśnić samą listą odniesień. Gatunki są ważne, ponieważ określają, czego spodziewamy się po rozwoju wydarzeń i kto zwykle znajduje się w centrum opowieści.

Gatunek ustanawia kontrakt oparty na oczekiwaniach

Western może przygotować widzów na pojedynki, wędrówki, pogranicza i konflikty o władzę. Film sztuk walki może organizować naukę i starcia wokół możliwości ludzkiego ciała. Kino kryminalne może skupiać się na planach, zdradach i podziale pieniędzy. Te konwencje nie są sztywnymi regułami, ale tworzą język narracji, który widz uczy się rozpoznawać.

Tarantino wykorzystuje tę rozpoznawalność, by tworzyć wariacje. Znaczenie ma nie tylko rozpoznanie, skąd pochodzi dany motyw. Ważne jest też to, co dzieje się z nim, gdy pojawia się w nowym filmie. Pojedynek może zachować swoją formę, a jednocześnie nabrać innego znaczenia, jeśli jego uczestnik zajmuje inną niż zazwyczaj pozycję społeczną. Scena nauki może zapowiadać zemstę, a zarazem przerywać jej chronologię.

Pojęcie pastiszu u Tarantino jest przydatne, gdy opisuje świadome łączenie form i tonacji. Staje się mniej przydatne, jeśli traktuje się je jako synonim kopii pozbawionej przetworzenia. Filmy mogą składać hołd wcześniejszym stylom, wyolbrzymiać je lub zestawiać z materiałem, który wytwarza nowe napięcie. Analiza powinna przyglądać się temu konkretnemu zabiegowi, zamiast rozstrzygać sprawę za pomocą wartościującej etykiety.

Nie każde podobieństwo dowodzi też bezpośredniego wpływu. Dwa filmy mogą wykorzystywać tę samą powszechną konwencję, nie oznacza to jednak, że jeden posłużył drugiemu za konkretny wzór. Aby mówić o precyzyjnym zapożyczeniu, warto dysponować wyraźną zbieżnością lub dokumentacją. Można natomiast opisać, jak scena wykorzystuje regułę gatunkową, opierając się na jej widocznym działaniu, bez wymyślania wypowiedzi reżysera.

Kill Bill zmienia formę, zachowując swój cel

Kill Bill zachowuje rozpoznawalną linię działania: Beatrix szuka osób odpowiedzialnych za jej zniszczenie. Na tym tle film zmienia konwencję. Historia O-Ren zostaje przedstawiona za pomocą animacji; w scenach walk wykorzystywane są kody kina sztuk walki; inne spotkania wprowadzają przestrzenie i rytmy kojarzone z westernem. Różnorodność formy nie odbiera opowieści kierunku, ponieważ protagonistka konsekwentnie dąży do celu, który pozwala widzowi się orientować.

Trening z Pai Meiem pełni w tej mieszance odrębną funkcję. Wprowadza relację między mistrzostwem, dyscypliną i wytrzymałością ciała. Wiedzę zdobywa się przez powtarzanie i upokorzenie, a nie za pomocą abstrakcyjnego wyjaśnienia. Później nabyte umiejętności wpływają na sytuacje, których inscenizacja może należeć do innej konwencji. Łączenie tradycji staje się w ten sposób częścią przyczynowo-skutkowego przebiegu historii.

Zmiana między dwoma tomami wpływa także na względną rolę słów i działania. Nie należy sprowadzać jej do absolutnego przeciwieństwa, ponieważ oba tomy zawierają zarówno walki, jak i rozmowy. Jednak rozwój historii pozwala przejść od rozbudowanych pokazów sprawności do starć, w których większe znaczenie mają wspólna przeszłość i bliskość. Zemsta stanowi oś, która może pomieścić różne tempa narracji.

Ta ciągłość wyjaśnia, dlaczego rozpoznanie odniesienia nie jest konieczne, by śledzić film. Widz, który nie zna konkretnego wzorca, może zrozumieć dług, naukę lub konfrontację. Osoba znająca daną tradycję zyskuje dodatkową warstwę interpretacji. Narracja musi działać na obu poziomach, aby kinofilia nie zastąpiła całkowicie doświadczenia dramatycznego.

Django przesuwa punkt ciężkości westernu

Django wykorzystuje motywy jazdy konnej, nagród za głowę, broni i starć należące do repertuaru westernu, ale w centrum konfliktu stawia niewolnictwo. Django nie dąży jedynie do wzbogacenia się ani do zaprowadzenia abstrakcyjnie pojmowanego prawa. Jego droga wiąże się z wolnością i odzyskaniem Broomhildy. Ten cel zmienia sposób odczytywania nauki i zdolności do stosowania przemocy.

Relacja ze Schultzem wprowadza praktyczne szkolenie i nierówny sojusz. Django poznaje różne metody w świecie, w którym jego pozycja rasowa decyduje o skali zagrożenia. Film może uczynić go postacią obdarzoną władzą, nie zacierając przy tym struktury, która go zniewoliła. Fantazja o indywidualnym wyzwoleniu rozgrywa się w obliczu systemu, którego nie obala sukces pojedynczej misji.

Powiązania z blaxploitation pozwalają zastanowić się nad przyjemnością płynącą z umieszczenia czarnoskórego protagonisty w popularnych formach, w których może działać z własnej inicjatywy i dokonać zemsty. Nie trzeba jednak z tego powodu twierdzić, że wszystkie filmy tej tradycji mają identyczną wymowę polityczną lub estetykę. Termin ten obejmuje różnorodne dzieła, a jego krytyczne zastosowanie jest precyzyjniejsze, gdy odnosi się do konkretnych zabiegów związanych z rolą protagonisty, stylem i konfrontacją.

Jackie Brown prowadzi inny dialog z tradycją

Jackie Brown zachowuje kryminalne realia, oszustwa i pieniądze, ale szczególną wagę nadaje wiekowi, zmęczeniu i powściągliwej relacji uczuciowej. Obecność Pam Grier przywołuje skojarzenia filmowe u widzów znających jej karierę, jednak Jackie należy rozumieć także jako odrębną postać. Jej inteligencję ukazują własne decyzje i podejmowane ryzyko, a nie tylko pamięć o innych rolach.

Powiązania z Nouvelle Vague lub innymi tradycjami mogą rzucić światło na swobodę tonu i struktury, o ile nie sprowadzają każdego odejścia od klasycznej narracji do tego samego wpływu. U Tarantino mieszanie gatunków oznacza negocjowanie konkretnych oczekiwań. Najważniejsze pytanie brzmi: co się zmienia, gdy znana forma otrzymuje innych bohaterów, inną długość lub nowy rozkład sił? Właśnie tu ujawnia się przetworzenie, którego nie wyjaśni zwykła lista hołdów.

Zobacz przewodnik po dialogach i strukturze narracyjnej Tarantino.

Zobacz wszystkie artykuły w Dialogi Quentina Tarantino: słowa, czas i postacie