Piosenka może zachować przyjemny rytm, podczas gdy obraz staje się nie do zniesienia. Tarantino wykorzystuje tę rozbieżność, ale sięga też po mroczną lub energetyczną muzykę, której nie należy nazywać radosną.
Piosenka nie musi podzielać moralnej wymowy sceny
Najbardziej znany przykład pochodzi z filmu Reservoir Dogs. Mr. Blonde słucha Stuck in the Middle with You i włącza swój taniec do rytmu muzyki w przebieg napaści. Piosenka zachowuje znajome, rytmiczne brzmienie, podczas gdy bohater wyrządza krzywdę. Napięcie bierze się stąd, że oba porządki współistnieją, a żaden z nich nie wyjaśnia w pełni drugiego.
Scena z uchem nie dowodzi, że przyjemna muzyka automatycznie sprawia, iż przemoc staje się zabawna. Może wywołać odrazę, dezorientację, nerwowy śmiech albo mieszankę różnych reakcji. Widz rozpoznaje przyjemność płynącą z rytmu, a zarazem mierzy się ze sposobem, w jaki ktoś go wykorzystuje. To tarcie utrudnia słuchanie utworu tak, jakby pozostawał obojętny wobec sceny, choć nie został do niej skomponowany.
Taniec Mr. Blonde’a sprawia też, że słuchanie staje się doświadczeniem oprawcy. To nie tylko reżyser nałożył piosenkę na obraz. W świecie przedstawionym bohater ją akceptuje, porusza się w jej rytm i czerpie przyjemność z otoczenia, w którym cierpi ktoś inny. Diegetyczne źródło muzyki konkretniej uwidacznia nierówność między tym, kto może poddać się rytmowi, a tym, kto nie może uciec od sytuacji.
Hold Tight zachowuje energię kobiet, które padną ofiarą ataku
W Death Proof utwór Hold Tight rozbrzmiewa podczas podróży pierwszej grupy kobiet. Piosenka jest częścią ich wspólnego doświadczenia, zanim dojdzie do zderzenia. Przyjemność nie należy tu do oprawcy w taki sam sposób jak w Reservoir Dogs. Muzyka towarzyszy relacjom między kobietami, które przemoc przerywa z zewnątrz, dzięki czemu przez kilka chwil kontrast podkreśla żywotność przyszłych ofiar.
Piosenka podczas zderzenia w Death Proof zyskuje swój efekt dzięki tej ciągłości. Widz słyszy, jak kobiety rozmawiają i cieszą się utworem, zanim samochód Mike’a zmieni bieg wydarzeń. Muzyczna energia nie zapowiada, że zasługują na karę, ani nie czyni ich radości przewinieniem. Wyraźniej pokazuje, co niszczy napaść: zwyczajne doświadczenie bycia razem i wspólnego przemieszczania się.
Powtórzenie uderzenia z różnych punktów widzenia może jeszcze bardziej rozdzielić czas muzyki i ciał. Piosenka wciąż daje rozpoznawalny impuls, podczas gdy montaż podkreśla konsekwencje, których nie da się już wygodnie w nim pomieścić. Kontrast nie zaciera realności krzywdy; może ją spotęgować, nie pozwalając, by całe brzmienie przybrało konwencjonalnie tragiczny ton.
Mia w Pulp Fiction to inny wariant, bez analogicznego oprawcy. Girl, You’ll Be a Woman Soon towarzyszy intymnej chwili, którą widz później wiąże z przedawkowaniem. Piosenka nie celebruje tego zagrożenia, a sytuacji nie należy sprowadzać do kolejnego identycznego przykładu żartobliwego przedstawienia przemocy. Muzyczna przyjemność może z perspektywy czasu okazać się krucha, gdy zmienia się nasza wiedza o scenie.
Energia, mrok i radość nie są synonimami
Nie każda intensywna muzyka wykorzystana przez Tarantino działa na zasadzie radosnego kontrastu. You Keep Me Hangin’ On w wersji Vanilla Fudge ma gęste brzmienie i napięcie, które mogą towarzyszyć zgiełkowi kulminacji filmu Pewnego razu... w Hollywood. Nazwanie tego utworu po prostu optymistycznym zatarłoby część jego charakteru. Związek z przemocą może polegać na jej spotęgowaniu, a nie tylko na sprzeczności.
Podobnie jest z Unchained — muzycznym spotkaniem Jamesa Browna i 2Paca. Jego energia w Django nie wynika z udawania niewinności, gdy obraz pokazuje krew. Może podtrzymywać energię odwetu i zmieniać sposób, w jaki postrzegamy bohatera jako postać heroiczną. Porównując ten utwór ze sceną z Mr. Blonde’em, trzeba wziąć pod uwagę, kto działa, przeciwko komu i z czyjego punktu widzenia opowiadana jest historia.
Kontrapunktu nie należy też odczytywać wyłącznie przez pryzmat tekstu piosenki. Utwór może oddziaływać tempem, barwą dźwięku lub znajomością, nawet jeśli widz nie rozumie słów. I odwrotnie: pozornie pasujący tekst nie gwarantuje, że scena jest jego dosłowną ilustracją. Relacja między dźwiękiem a obrazem dopuszcza częściowe zbieżności i jednoczesne sprzeczności.
Dopełniają tę relację głośność i źródło dźwięku. Muzyka, która dominuje w miksie, może przybliżyć nas do przyjemności odczuwanej przez bohatera albo zamienić akcję w widowisko dla publiczności. Dobiegające z oddali radio może podkreślać obojętność świata, który toczy się dalej. Samo wymienienie tytułu piosenki nie wystarczy, by wyjaśnić jej działanie: trzeba zwrócić uwagę na to, jak się pojawia, kto może ją słyszeć oraz co się dzieje, gdy trwa albo nagle milknie.
Tarantino wykorzystuje przyjemność płynącą z muzyki jako element, którego przemoc nie potrafi całkowicie uprościć. Czasem tę przyjemność odczuwa oprawca, innym razem osoby zaatakowane, a niekiedy wynika ona ze sposobu zbudowania odpowiedzi. Uwzględnienie tych różnic pozwala analizować kontrapunkt bez sprowadzania go do formuły, według której radosna piosenka czyni każdą krzywdę zabawną. Efekt rodzi się ze szczególnego konfliktu między tym, co słyszymy, a punktem widzenia, z którego film zachęca nas do oglądania.
Wróć do muzyki i ścieżek dźwiękowych Tarantino.
Zobacz wszystkie artykuły w Muzyka i dźwięk u Tarantino: jak zmienia się scena
