Donny Donowitz pojawia się w opowieści najpierw jako przydomek i dźwięk. Film sprawia, że oczekiwanie na jego pojawienie się staje się częścią zagrożenia, które Bękarty chcą wzbudzić wśród wrogów.
Postać przedstawiona, zanim zobaczymy jej twarz
Donny Donowitz, grany przez Eliego Rotha, należy do oddziału Alda Raine’a i jest znany jako Żydowski Niedźwiedź. Jego pierwsza ważna prezentacja opiera się na reputacji, która już krąży. Zanim widz zobaczy, co potrafi, słyszy, jak inni o nim mówią, i obserwuje reakcje tych, którzy znają jego przydomek. Zagrożenie istnieje jako opowieść, zanim przerodzi się w fizyczną obecność.
Oczekiwanie przy wyjściu z tunelu zamienia zwykłe przejście w teatralne wejście. Uderzenie kijem o powierzchnię zapowiada czyjeś nadejście, nie ujawniając jeszcze wszystkich szczegółów. Ta chwila pozwala wyobrazić sobie siłę większą niż konkretna osoba, która w końcu się pojawi. Gdy Donny wychodzi na światło, film pokazuje człowieka stojącego za legendą zbudowaną ze strachu i powtarzanych opowieści.
Przydomek odczłowiecza na dwa sposoby. Dla Niemców może zmieniać wroga w istotę, której sława przewyższa to, czego doświadczono w rzeczywistych spotkaniach. Dla Bękartów jest znakiem rozpoznawczym, łączącym siłę fizyczną z tożsamością żydowską, otwarcie podkreślaną w obliczu nazistowskiego antysemityzmu. Postać wkracza w ten sposób w wojnę obrazów, w której imiona również służą zastraszaniu.
Roth nie przedstawia Donny’ego jako milczącej postaci przez całą scenę. Jego zachowanie łączy skupienie, siłę i entuzjazm właściwy widowisku. Ta zmiana ma znaczenie, bo przełamuje oczekiwanie, że będzie posępnym egzekutorem. Brutalności towarzyszą gesty przywodzące na myśl sportowe świętowanie, co wywołuje inny rodzaj dyskomfortu niż egzekucja pokazana wyłącznie z powagą.
Kij jako narzędzie, emblemat i przedmiot codziennego użytku w nowej roli
Kij wyróżnia się na tle wojskowej broni. Jego związek z baseballem od razu pozwala rozpoznać w nim przedmiot związany z grą, ale film radykalnie zmienia sposób jego użycia. Nie wymaga to długiego technicznego wyjaśnienia: jego kształt, sposób trzymania i przestrzeń potrzebna do zamachu sprawiają, że zagrożenie staje się zrozumiałe, zanim padnie cios.
Ten wybór zbliża przemoc do ciała. Z broni palnej można zabić z daleka; kij wymaga podejścia i widocznego ruchu ciała. Inscenizacja podkreśla tę bliskość, by Donny nie był po prostu kolejnym żołnierzem strzelającym do wroga. Jego tożsamość w grupie zależy od szczególnego sposobu używania siły i napięcia, które ten sposób wywołuje.
Sportowy kontekst powraca w jego zachowaniu i w języku, za pomocą którego zamienia agresję w występ przed towarzyszami. Film łączy w ten sposób dwa rodzaje publiczności: tych, którzy oglądają popis sportowy, i tych, którzy świętują przemoc wobec wroga. Można analizować tę zależność, nie uznając celebracji za moralną wskazówkę dla widza. Scena pozwala odczuwać satysfakcję, odrazę albo jedno i drugie naraz.
Warto precyzyjnie mówić o napisach na rekwizycie. Istnienie wersji scenariusza zawierających informacje o przeszłości Donny’ego nie oznacza automatycznie, że każdy zapisany tam szczegół jest widoczny w wersji filmu, która trafiła do kin. Nie wystarczy też nieczytelne zdjęcie, by przepisać imiona lub dedykacje. Rolę kija w opowieści można wyjaśnić bez przypisywania mu konkretnego napisu, którego nie potwierdzono na użytym rekwizycie.
Od zapowiadanego kata do uczestnika zamachu
W oddziale Donny jest środkiem nacisku, którym Raine może się posłużyć. Słowna groźba porucznika i przypisywana jego towarzyszowi siła wzajemnie się uzupełniają: jeden przedstawia alternatywę, a drugi uosabia to, co stanie się, jeśli jeniec odmówi. Nie wyczerpuje to tożsamości Donny’ego, ale wyjaśnia, dlaczego jego sława okazuje się przydatna nawet wtedy, gdy nie znajduje się w centrum rozmowy.
Operacja w kinie umieszcza go w zupełnie innym kontekście. Musi włożyć strój wieczorowy, przyjąć obcą tożsamość i poruszać się wśród uprzejmych konwenansów. Przemoc, która go definiuje, nie znika, ale zostaje na jakiś czas ukryta za społecznym protokołem. Niezręczność tej przykrywki pokazuje różnicę między budzeniem strachu w lesie a wiarygodnym odgrywaniem gościa podczas uroczystości.
Podczas zamachu uczestniczy w skoordynowanej akcji z Omarem Ulmerem. Film nie każe już czekać na jego indywidualne przedstawienie: jego ruchy są częścią planu i montażu kilku działań odbywających się równocześnie. Ta zmiana sprawia, że postać przestaje być widowiskiem obserwowanym przez grupę, a zaczyna działać w przestrzeni, w której sama przerywa widowisko reżimu.
Związek Donny’ego z kinem staje się szczególnie gorzki właśnie z powodu tej przemiany. Wcześniej jego towarzysze mogli traktować przemoc jak rozrywkę; później widzowie premiery świętują przemoc wyświetlaną na ekranie, dopóki sala przestaje ich chronić. Donny zajmuje jedno z miejsc, w których te dwie sytuacje się łączą. Nie chodzi o to, by jego postać ukazywała szczegółowo rozpisaną psychologię, lecz by pokazała, jak reputacja, ciało i przedmiot mogą zmienić strach w widowisko.
Wróć do przewodnika po Bękartach wojny.
Zobacz wszystkie artykuły w Bękarty wojny: język, kino i zemsta w okupowanej Francji
