Fredrick Zoller: propagandowy bohater, który nie akceptuje odmowy

Fredrick Zoller może sprawiać wrażenie nieśmiałego, choć cały system traktuje go jak gwiazdę. Dzięki temu jego natarczywość może wydawać się sprawą osobistą, mimo że wspiera ją władza okupanta.

Żołnierz, który stał się publicznym wizerunkiem

Fredrick Zoller, grany przez Daniela Brühla, jest niemieckim snajperem, którego dokonania wojskowe stają się tematem propagandowego filmu. Film przypisuje mu śmierć około dwustu pięćdziesięciu wrogów podczas obrony jednej z pozycji. Dla jego roli w fabule istotne nie jest traktowanie tej liczby jak danych historycznych, lecz zrozumienie, jak reżim wykorzystuje opowieść o wyczynie, by wykreować rozpoznawalną i podziwianą postać.

Zoller gra samego siebie w „Dumie narodu”. Pozornie znosi to dystans między bohaterem a aktorem, który go odtwarza. Jego twarz może pojawiać się na plakatach i ekranie, a później służyć widzom za gwarancję autentyczności. Film w filmie wykorzystuje tę ciągłość, by sprawić, że sława wydaje się wyrastać bezpośrednio z pola bitwy.

Codzienne rozmowy pokazują jednak, że sława wymaga innego rodzaju wysiłku niż walka. Zoller przyciąga uwagę, bierze udział w uroczystościach i obraca się wśród osób mających władzę. Jego doświadczenia zostają przekształcone w opowieść dostępną dla innych. Machina propagandowa nie poprzestaje na nagrodzeniu go: decyduje, gdzie się pojawi, jak będzie postrzegany i jaką publiczną wartość będą miały opowiadane przez niego wydarzenia.

Brühl zachowuje młodzieńczy wygląd, przez co trudniej od razu dostrzec w Zollerze zagrożenie. Zoller może sprawiać wrażenie zakłopotanego pochwałami albo zainteresowanego rozmową o filmach. Taki obraz nie zaciera jednak znaczenia jego munduru. Napięcie wynika z tego, że widz zna kontekst okupacji, podczas gdy bohater próbuje zachowywać się tak, jakby osobista sympatia mogła go unieważnić.

Natarczywość wobec Shosanny i towarzysząca jej władza

Jego próby zbliżenia się do Shosanny Dreyfus spotykają się z odmową, ale on nie uznaje jej za wystarczającą odpowiedź. Nadal jej szuka i korzysta z okazji, jakie daje mu jego pozycja. Ich relacja nie rozwija się w neutralnej przestrzeni, w której oboje mieliby taką samą swobodę, by się zgodzić lub odejść. Shosanna żyje pod fałszywą tożsamością i nie może otwarcie wyrazić wszystkiego, co myśli o nim i o reżimie, który go sławi.

Zoller zdaje się cenić to, że młoda kobieta nie traktuje go jak bohatera, którego wszyscy podziwiają. Brak zachwytu pozwala mu doświadczyć czegoś innego, ale staje się też czymś, co chce zmienić. Film pozwala odczytać jego natarczywość jako niezdolność do zaakceptowania, że opinia drugiej osoby nie zależy od jego prestiżu. Publiczna skromność może współistnieć z poczuciem, że należy mu się uwaga.

Przeniesienie premiery do kina Shosanny wyraża tę mieszankę przysługi i nacisku. Z perspektywy Zollera można to przedstawić jako szansę daną osobie, która mu się podoba. Dla niej oznacza to wprowadzenie nazistowskich władz do jej miejsca pracy i jeszcze większe ograniczenie jej możliwości. Ta inicjatywa pokazuje, że jego osobiste pragnienie ma za sobą instytucjonalne środki, dzięki którym może ingerować w życie osoby, której chce się przypodobać.

Jego bliskość z Goebbelsem unaocznia, jak wielką ma władzę. Zoller nie musi wydawać bezpośredniego rozkazu wojskowego, by jego zachcianka pociągnęła za sobą konsekwencje. Może zasugerować, przekonać i sprawić, że inni zorganizują wszystko po jego myśli. Ta postać ukazuje formę przymusu skrytą pod płaszczykiem dobrych manier: osoba, której wyświadcza się przysługę, o nią nie prosiła i nie może jej odrzucić bez rozważenia niebezpieczeństwa.

Różnica między oglądaniem siebie na ekranie a obcowaniem z drugim człowiekiem

Podczas projekcji „Dumy narodu” bohaterski wizerunek Zollera otacza entuzjastyczna reakcja widzów. On sam niekoniecznie czuje się swobodnie, oglądając takie przedstawienie. Film ukazuje dystans między doświadczeniem przemocy a obserwowaniem, jak zamienia się ona w rozrywkę. Ten dyskomfort komplikuje obraz bohatera, ale nie stanowi automatycznego rozgrzeszenia jego czynów ani postawy.

Kabina projekcyjna ponownie stawia go wobec osobistej granicy. Shosanna próbuje nie dopuścić go do miejsca, do którego chce wejść. Jego natarczywość przybiera na sile i ujawnia to, co wcześniej mogła maskować uprzejmość: oczekuje, że jego pozycja i przysługi, które jej wyświadczył, dadzą mu prawo do jej uwagi. Dla niego odmowa przestaje być odpowiedzią, którą należy uszanować.

Śmiertelne starcie nie zmienia z mocą wsteczną całej relacji w historię niespełnionej miłości. Zoller odczuwa pociąg, Shosanna — strach i odrazę, a nierównowaga sił nie znika ani na chwilę. Chwila współczucia, jaką może okazać zranionemu człowiekowi, należy do konkretnego momentu; nie oznacza akceptacji relacji, którą próbował jej narzucić.

Zoller jest rozdarty między kilkoma własnymi wizerunkami: żołnierza, gwiazdy, pozornie przystępnego młodzieńca i człowieka niezdolnego zaakceptować granic. Film nie musi wybierać jednego z nich, by wyjaśnić pozostałe. Jego groźny charakter wybrzmiewa mocniej, bo niektóre jego zachowania mogą wydawać się miłe. Problem pojawia się wtedy, gdy uznaje, że jego cechy, sława lub przysługi powinny zobowiązywać drugą osobę do odwzajemnienia jego uczuć.

Wróć do przewodnika po „Bękartach wojny”.

Zobacz wszystkie artykuły w Bękarty wojny: język, kino i zemsta w okupowanej Francji