Shosanna przeżywa, ukrywając swoją tożsamość, a w końcu sprawia, że cała sala słyszy jej imię. Pomiędzy tymi chwilami jest codzienna praca w kinie, związek z Marcelem i nieustanna czujność wobec tego, co może zdradzić.
Tożsamość Emmanuelle jako warunek przetrwania
Pierwsze pojawienie się Shosanny Dreyfus wiąże się z ucieczką. Młoda kobieta wymyka się masakrze swojej rodziny i znika z pola widzenia Landy. Kiedy narracja wraca do niej w Paryżu, żyje pod nazwiskiem Emmanuelle Mimieux i prowadzi kino. Zastosowany przeskok czasowy ma znaczenie: film, który trafił na ekrany, nie pokazuje krok po kroku, jak osiągnęła tę nową pozycję. Wypełnianie tej luki wydarzeniami z różnych wersji scenariusza może przypisywać wersji kinowej fakty, których nie przedstawia.
Jej fałszywa tożsamość nie jest grą, którą można porzucić po zakończeniu misji. To ona pozwala jej pracować, rozmawiać z klientami i poruszać się po okupowanym mieście. Każde pytanie o przeszłość wymaga podtrzymywania wersji Emmanuelle. Napięcie wokół tej postaci wynika z ciągłej konieczności zachowania pozorów: nawet pozornie niezobowiązująca rozmowa może mieć poważne konsekwencje, bo od przetrwania dzieli ją jeden rozpoznawalny błąd.
Mélanie Laurent oddaje znaczną część tego napięcia, grając powściągliwie. Shosanna może sprawiać wrażenie oschłej lub zdystansowanej wobec osób próbujących się do niej zbliżyć, ale widz wie, dlaczego nie ufa niemieckiemu mundurowi. Różnica między tym, co wie publiczność, a tym, co wie jej rozmówca, nadaje jej odpowiedziom sens. Nie musi wyjaśniać swojego odrzucenia wprost, by było ono zrozumiałe.
Praca w kinie daje jej również pozytywną tożsamość, wykraczającą poza skrywaną tajemnicę. Układa repertuar, dba o fasadę i zna mechanizmy wyświetlania filmów. Dzięki temu budynek nie jest wyłącznie scenerią przygotowań do zemsty. To miejsce życia, pracy i relacji, które okupanci włączają w końcu do swojej machiny prestiżu.
Naciski Zollera i strach przed Landą
Relacja z Fredrickiem Zollerem naznaczona jest nierównością, której on zdaje się nie dostrzegać. Status bohatera wojennego otwiera mu drzwi i pozwala zamieniać osobiste zachcianki w oficjalne decyzje. Shosanna nie może odmówić bez narażania się na konsekwencje. Jego uprzejmy ton nie odbiera mu władzy ani nie każe traktować jego natarczywości jako wzajemnego romansu.
Decyzja o przeniesieniu premiery do kina jeszcze bardziej zawęża jej pole manewru. To, co z zewnątrz mogłoby wyglądać na zawodową szansę, sprowadza do jej przestrzeni nazistowskich dowódców i wystawia ją na obserwację. Miejsce, które zapewniało jej codzienną rutynę, staje się punktem koncentracji reżimu. Zagrożenie i możliwość działania wynikają z tej samej sytuacji, choć Shosanna początkowo nie wybrała sobie takich gości.
Spotkanie z Landą przywołuje inny rodzaj strachu. Shosanna musi usiąść naprzeciwko człowieka powiązanego z zabójstwem jej rodziny. W scenie ze strudlem, zachowanie twarzy Emmanuelle wymaga znoszenia pytań i pauz bez zdradzania, co rozpoznała. Film pozwala dostrzec jej przerażenie, ale nie potwierdza ostatecznie, ile pułkownik się domyśla. Ta niepewność jest częścią doświadczenia bohaterki.
Marcel daje jej relację, która nie wymaga udawania przed okupantem. Jest jej partnerem, uczestniczy w pracy kina i przygotowaniach do zamachu. Jego obecność nie pozwala sprowadzić historii Shosanny do opowieści o dwóch mężczyznach, którzy ją osaczają. Decyzja o działaniu staje się wspólnym przedsięwzięciem, obejmującym konkretne zadania i ryzyko dla obojga, choć publiczny obraz zemsty skupi się na jej twarzy.
Od ukrywania się do przejęcia kontroli nad projekcją
Shosanna wykorzystuje swoją wiedzę o kinie, by przygotować akcję, nad którą inni bohaterowie nie mają kontroli. Podczas gdy wojskowi widzą w sali miejsce nazistowskiej propagandy albo cel operacji, ona zna ją od podszewki. Projekcja pozwala skoordynować pojawienie się i sygnał. Praca techniczna staje się narzędziem opowiadania: Shosanna może zdecydować, co zobaczy publiczność i kiedy zmieni się znaczenie całego wieczoru.
Przygotowania do premiery zmieniają również jej wygląd. Suknia wieczorowa i poprawianie się przed lustrem pokazują, że chce wejść w uroczystość na własnych warunkach i w wybranej przez siebie odsłonie. Nie należy sprowadzać tej przemiany do jednego skojarzenia czerwieni z krwią i zemstą. Strój wpisuje się w protokół wydarzenia, a jednocześnie wzmacnia obecność kobiety, której codzienne życie wymagało unikania pewnych spojrzeń.
Nagrane wystąpienie burzy podział między publiczną a ukrywaną tożsamością. Twarz, którą widzi sala, nie prosi już o pozwolenie ani nie odpowiada na pytania o bezpieczeństwo. Shosanna mówi, kim jest, i zwraca się do widzów z pozycji, której nie mogą przerwać. Jej śmierć w kabinie projekcyjnej nie unieważnia tego wystąpienia: nagranie zachowuje głos, który nadal działa, choć ciało nie może już tego robić.
Zakończenie ma w sobie szczególną surowość. Shosanna nie dostaje finałowej sceny konfrontacji z Landą ani nie doczekuje wszystkich skutków swojego planu. Narracja nie przedstawia zemsty jako pełnego zadośćuczynienia za jej życie. Bohaterka zdobywa za to przestrzeń reprezentacji, którą uczestnicy uroczystości uważali za swoją. Ocalała, która musiała przyjąć inne nazwisko, w końcu opanowuje ekran tożsamością, którą reżim próbował wymazać.
Wróć do przewodnika po filmie „Bękarty wojny”.
Zobacz wszystkie artykuły w Bękarty wojny: język, kino i zemsta w okupowanej Francji
