Shosanna przygotowuje przegląd filmów Maxa Lindera, gdy Zoller próbuje się do niej zbliżyć, rozmawiając o kinie. Afisz przestaje być dekoracyjnym tłem i staje się początkiem nierównej relacji.
Francuski repertuar w okupowanym kinie
Nazwisko Maxa Lindera pojawia się w repertuarze, który Shosanna przygotowuje w Le Gamaar. To nawiązanie do francuskiego aktora i reżysera kina niemego, a nie postaci stworzonej przez Tarantino. Wzmianka pozwala wyobrazić sobie kino prowadzące regularną działalność jeszcze przed premierą filmu propagandowego, który później zdominuje fabułę. Kino nie służy wyłącznie jako miejsce finału: są w nim afisze, zmiany repertuaru i codzienne obowiązki, które ktoś musi wykonywać.
Shosanna pracuje przy afiszu, gdy Zoller znajduje okazję do rozmowy. To, w jakich okolicznościach dochodzi do spotkania, ma znaczenie. Ona jest zajęta, a on zamienia publiczne zadanie w pretekst do osobistego kontaktu. Rozmowa o nadchodzącym repertuarze zdaje się stwarzać wspólną płaszczyznę, ale nie usuwa różnicy między właścicielką, która chce dalej pracować, a żołnierzem nalegającym, by przedłużyć spotkanie. Znajomość kina może ułatwić rozmowę, ale nie tworzy obustronnie akceptowanej więzi.
Przegląd filmów Lindera nadaje kinu własną tożsamość kulturową. Przywołuje francuską komedię filmową i tradycję sprzed okupacji. Nie należy jednak automatycznie uznawać go za zorganizowaną przez Shosannę konspiracyjną deklarację. Wybór francuskiego twórcy może nieść skojarzenia z niezależnością, ale film nie rozwija politycznego manifestu przeglądu ani nie pokazuje siatki oporu związanej z jego pokazami. Analiza może dostrzec kontrast z propagandą, nie wymyślając przy tym udokumentowanych intencji bohaterki.
Nie poznajemy też pełnej listy tytułów. Sama informacja, że Shosanna przygotowuje festiwal lub przegląd filmów Maxa Lindera, nie pozwala przypisać mu konkretnych filmów tylko dlatego, że są znane z jego dorobku. Odtworzony na podstawie prawdopodobnych tytułów repertuar nadal byłby wymysłem. Istotne są te informacje, które wykorzystuje scena: nazwisko komika, nadchodzący repertuar oraz zainteresowanie, jakie Zoller okazuje, próbując zbliżyć się do organizującej go kobiety.
To Zoller porównuje Lindera z Chaplinem
Zoller porównuje Lindera z Charlesem Chaplinem i wspomina The Kid, znany po polsku jako Brzdąc. To porównanie charakteryzuje jego sposób mówienia o kinie: chce pokazać swoje upodobania, niuanse i wspomnienia scen. Nie poprzestaje na rozpoznaniu nazwiska na afiszu. Chce przedstawić się jako ktoś, z kim osoba zawodowo zajmująca się kinem mogłaby rozmawiać jak równy z równym. Problem w tym, że ta kulturowa równość nie usuwa munduru ani politycznego kontekstu.
To nawiązanie jest zrozumiałe w kontekście historycznym. Linder był jedną z czołowych postaci komedii niemej, zanim Chaplin ugruntował swoją pozycję międzynarodowej gwiazdy. Obaj należą do tradycji aktorstwa fizycznego, gagów i wyrazistych postaci, choć ich komiczne kreacje nie są identyczne. Taki kontekst wystarczy, by zrozumieć porównanie. Nie trzeba rozstrzygać, który z nich był lepszy, ani przypisywać reżyserowi Bękartów wojny upodobania wyrażanego przez jego bohatera.
Deklarowane upodobania Zollera nie gwarantują też, że rozumie doświadczenia Shosanny. Może cieszyć się francuskimi filmami, a mimo to nie szanować dystansu, który ona próbuje zachować. Scena oddziela w ten sposób wrażliwość kulturową od zachowania w relacjach z innymi. Kinofilia nie jest tu cechą, która automatycznie czyni jej posiadacza niewinnym. Widz może dostrzec, że żołnierz zna się na kinie, a jednocześnie zauważyć, że wykorzystuje tę wiedzę, by nalegać na niechciany kontakt.
Powściągliwość Shosanny Dreyfus pozwala dostrzec tę różnicę. Jej odpowiedzi nie zmieniają rozmowy w ożywioną dyskusję między miłośnikami kina. Nadal zajmuje się pracą i ogranicza rozmowę. Afisz daje jej widoczny powód, by tam być, i zajęcie, któremu może się poświęcić, unikając przy tym ujawniania osobistych informacji. Jej praca wyznacza inny rytm niż ten narzucany przez Zollera, który szuka kolejnych powodów, by zostać.
Co afisz mówi o Le Gamaar
Zmiana liter to prosty sposób, by pokazać, że prowadzenie kina wymaga podejmowania decyzji i dbania o jego funkcjonowanie. Repertuar nie aktualizuje się sam. Shosanna współtworzy publiczną tożsamość kina, umieszczając nazwisko twórcy, którego film pojawi się na ekranie. Związek pracy z tym, co jest pokazywane, powróci z dużo poważniejszymi konsekwencjami, gdy kino zostanie wybrane na miejsce gali. Ta krótka scena przygotowywania repertuaru pokazuje, że kontrola nad tym, co się zapowiada i wyświetla, ma konkretne znaczenie.
Nazwisko Lindera kontrastuje też z popularnością Zollera. Jeden należy do pamięci o kinie, podtrzymywanej przez przeglądy, drugi zaś ma wkrótce stać się bohaterem propagandowego obrazu promowanego przez reżim. Film stawia obok siebie dwa sposoby zaistnienia na ekranie. Nie trzeba twierdzić, że Tarantino zaplanował między nimi wyraźny podział, ale można zauważyć, że początkowa rozmowa zapowiada konflikt między repertuarem kina a narzuconą premierą.
Gdy nadchodzi projekcja Dumy narodu, widz wie już, że Le Gamaar miało wcześniej inne życie. Gala nie odbywa się w miejscu pozbawionym codziennej historii: wypiera działalność kinową, którą podtrzymywali Shosanna i Marcel. Krótka wzmianka o Maksie Linderze wzbogaca pamięć o tym miejscu. Sprawia, że kino jawi się jako przedsiębiorstwo i przestrzeń kultury, zanim stanie się centrum brutalnej operacji.
Hołd dla kina niemego pozostaje więc częścią sceny, która działa nawet wtedy, gdy widz nie zna Lindera. Kto rozpoznaje to nazwisko, dostrzega dodatkową warstwę historii kina. Kto go nie zna, rozumie próbę nawiązania rozmowy i opór Shosanny. Afisz spełnia obie funkcje, nie wymagając obszernego biograficznego wyjaśnienia ani wymyślonego repertuaru, którego film nigdy nie pokazuje.
Wróć do przewodnika po Bękartach wojny.
Zobacz wszystkie artykuły w Bękarty wojny: język, kino i zemsta w okupowanej Francji
