Relacja między Morriconem a Tarantinem stała się tematem sprzecznych doniesień po premierze filmu Django. Aby je zrozumieć, trzeba oddzielić krytyczne wypowiedzi opublikowane w marcu 2013 roku, późniejsze wyjaśnienia kompozytora oraz ich kolejne wspólne projekty.
Doniesienia i sprostowanie dotyczą tego samego epizodu
W marcu 2013 roku pojawiły się informacje, według których Ennio Morricone krytykował dobór muzyki w filmie Django oraz sposób pracy Quentina Tarantina. Prasa przedstawiła te wypowiedzi jako zerwanie współpracy, szczególnie podkreślając, że kompozytor miał już nie pracować z reżyserem. Ta opowieść była atrakcyjna, bo przeciwstawiała cenionego muzyka filmowcowi znanemu z ponownego wykorzystywania jego kompozycji.
Na tych pierwszych nagłówkach sprawa się jednak nie zakończyła. 17 marca, po doniesieniach opublikowanych w poprzednich dniach, ukazało się wyjaśnienie, w którym Morricone wyraził uznanie dla Tarantina i zakwestionował sposób przedstawienia swoich słów. Ta wypowiedź jest istotną częścią całej historii. Przytaczanie wyłącznie początkowej wersji zmieniłoby kontrowersję omawianą przez jej głównego bohatera w ostateczne, pozbawione niuansów stanowisko.
Rzetelność wymaga rozróżnienia między tym, co przypisała kompozytorowi jedna z relacji prasowych, a tym, co później wyjaśnił sam Morricone. Nie trzeba udawać, że nie było żadnej różnicy zdań, ani twierdzić, że wszystkie początkowe doniesienia były identyczne. Można natomiast powiedzieć, że publicznie zdementowano lub złagodzono rzekomą kategoryczną odmowę jakiejkolwiek przyszłej współpracy. Chronologia wydarzeń nie pozwala traktować pierwszego nagłówka jako wystarczającego podsumowania ich relacji.
Warto też oddzielić ten epizod od innych, późniejszych kontrowersji. W 2018 roku pojawiły się wypowiedzi przypisywane Morricone w wywiadzie, któremu — jak zaprzeczył — nie udzielił w opublikowanej formie. Tamta sprawa ma własne dokumenty i daty. Połączenie jej z wydarzeniami z 2013 roku stworzyłoby obraz nieustannego konfliktu, zbudowany z doniesień różnego rodzaju, i utrudniłoby zrozumienie, o co konkretnie spierano się w związku z Django.
Dobór muzyki i skomponowanie ścieżki dźwiękowej to różne zadania
Przypisywany Morricone spór wydawał się wielu czytelnikom wiarygodny, ponieważ Tarantino tworzy ścieżki dźwiękowe z różnorodnie dobranych utworów. Django łączy kompozycje z wcześniejszych westernów, popularne piosenki i nowe utwory. Morricone pojawia się po obu stronach tego zestawienia: w filmie wykorzystano muzykę skomponowaną do innych produkcji, a także oryginalną piosenkę „Ancora qui”. Taka mieszanka odbiega od modelu jednolitej ścieżki dźwiękowej napisanej tak, by nieprzerwanie towarzyszyć nowemu filmowi.
Kompozytor może szczególnie cenić wewnętrzną spójność dzieła oraz związek utworu z filmem, dla którego go stworzył. Reżyser ponownie wykorzystujący muzykę ma większą swobodę: może przesuwać ją w czasie, skracać i zestawiać z nowymi obrazami. Wyjaśnienie tej różnicy pomaga zrozumieć, czego dotyczył spór, ale nie upoważnia do wymyślania prywatnych opinii Morricone. Opisu dwóch metod pracy nie należy przedstawiać jako zapisu tego, co kompozytor myślał w danym momencie.
W filmie Django kompozycja Morriconego może pojawić się obok hip-hopu, soulu lub piosenki Jima Crocego. Takie sąsiedztwo zmienia doświadczenie widza, a także sposób, w jaki rozpoznaje on oryginalną muzykę. Utwór przestaje być otoczony wyłącznie pozostałymi elementami ścieżki dźwiękowej, do której został napisany. Nowy kontekst może być owocny, gwałtowny lub dyskusyjny — zależnie od sceny i sposobu słuchania — ale nie istnieje jedna obowiązująca ocena.
Najciekawsze pytanie nie dotyczy tego, kto miał prawo być zadowolony. Warto przyjrzeć się temu, jakie skutki ma taki dobór muzyki: jak zmienia ton, jakie wnosi informacje i kiedy muzyczne nawiązanie otwiera lub zamyka pewne możliwości. Można to oceniać na podstawie konkretnych scen. Przypisywanie kompozytorowi całościowego potępienia pomija tę pracę i zamienia dyskusję o kinie w rywalizację o lojalność wobec sławnych nazwisk.
Późniejsza współpraca podważa tezę o definitywnym zerwaniu
Współpraca zawodowa była kontynuowana przy filmie Nienawistna ósemka, do którego Morricone skomponował oryginalną muzykę. Ten późniejszy fakt nie wyklucza wcześniejszych napięć, ale przeczy interpretacji, że po premierze Django doszło do nieodwracalnego rozstania. W historii współpracy mogą pojawiać się różnice zdań, negocjacje i zmiany metod pracy, a mimo to nie musi ona sprowadzać się ani do idealnej przyjaźni, ani do trwałej wrogości.
Co więcej, praca nad oryginalną ścieżką dźwiękową do innego filmu nie oznacza dokładnego powtórzenia warunków, jakie panowały przy Django. Każdy projekt wiąże się z innymi potrzebami, harmonogramem i zakresem swobody. Dalsza współpraca pokazuje, że nadal była możliwa, ale nie dowodzi, że wszystkie wcześniejsze decyzje zostały później zaakceptowane. Zachowanie tego rozróżnienia pozwala uniknąć kolejnego uproszczenia: zastąpienia opowieści o całkowitym konflikcie równie trudną do obrony opowieścią o pełnej zgodzie.
Kontrowersja z 2013 roku pokazuje również, jak utrwala się doniesienia kulturalne. Wyrazisty nagłówek może krążyć szerzej niż późniejsze wyjaśnienie, które go uzupełnia, i z czasem pojawiać się w kolejnych podsumowaniach jako niepodważalny fakt. Odtworzenie pełnej chronologii nie polega na chronieniu jednego z bohaterów, lecz na rzetelnym opisaniu dostępnych dowodów. Sprostowanie nie jest ozdobnym dodatkiem, jeśli zmienia sens głównego twierdzenia.
Najwierniejszy opis zachowuje więc chronologię wydarzeń: opublikowano krytyczne wypowiedzi, Morricone przedstawił wyjaśnienie, a później doszło do znaczącej współpracy. Na tej podstawie można dyskutować o metodzie pracy muzycznej Tarantina, przytaczając przykłady i argumenty. Nie należy natomiast zmieniać początkowej reakcji przypisywanej kompozytorowi w dożywotni zakaz współpracy, którego nie potwierdzają ani późniejsze wydarzenia, ani jego własna publiczna wypowiedź.
Więcej informacji w przewodniku po filmie Django.
Zobacz wszystkie artykuły w Django bez łańcuchów: ratunek, bohaterowie i western południowy
