Formuła „ratowania gwiazd” opisuje część publicznego oddźwięku, jaki wywołują niektóre obsady, ale upraszcza kariery, które mają już własną historię, dorobek i publiczność.
Co kryje słowo „ratunek”
Filozofię castingową Tarantino często podsumowuje się za pomocą atrakcyjnego obrazu: reżyser odkrywa zapomnianą gwiazdę i przywraca jej należne miejsce. Taka opowieść może oddawać odzyskanie widoczności, ale zarazem zaciera zbyt wiele. John Travolta, Pam Grier, Robert Forster, David Carradine i Kurt Russell nie znajdowali się w takiej samej sytuacji zawodowej. Nie stracili też swoich umiejętności, czekając na telefon. Każdy z nich wnosił doświadczenie, publiczny wizerunek i odmienną relację z widzem.
Trafniej byłoby mówić o nowej okazji, by na kogoś spojrzeć. Rola może zmienić to, jak pamięta się aktora, nawet jeśli nie oznacza jego powrotu po dosłownej nieobecności. Może wysunąć go na pierwszy plan, pozwolić mu zagrać w innym rejestrze albo zaprezentować go widowni, która słabo zna jego filmografię. Te efekty nie są tożsame i nie da się ich mierzyć wyłącznie nagrodami czy wpływami z biletów. Artystyczne pytanie brzmi: co film robi z pamięcią, która towarzyszy wykonawcy?
Rozróżnienie między gwiazdą filmową a aktorem w rozważaniach Tarantino pomaga uchwycić istotę problemu. Gwiazda przychodzi z bagażem skojarzeń, które wykraczają poza postać: charakterystycznymi ruchami, wcześniejszymi rolami i oczekiwaniami związanymi z charyzmą. Kreacja może te skojarzenia wykorzystać, podważyć albo zepchnąć na dalszy plan. Casting nie kończy się na wyborze rozpoznawalnej twarzy. Jego znaczenie ujawnia się wtedy, gdy ta twarz otrzymuje funkcję dramaturgiczną, która uzasadnia jej obecność czymś więcej niż początkowym rozpoznaniem.
Wiek dodaje wymiar, z którym retoryka „ratowania” często obchodzi się niezbyt delikatnie. Zmienione ciało nie jest wadliwą wersją młodzieńczego wizerunku. Może wyrażać doświadczenie, zmęczenie, pragnienie lub niepewność w sposób niedostępny młodszej obsadzie. Tarantino wykorzystuje tę pamięć ciała z różnym skutkiem. Dzięki temu w wyborze aktora jego przeszłość pozostaje obecna, ale postać nie musi opowiadać równoległej biografii.
Travolta, Grier i Forster: różne sposoby wysunięcia na pierwszy plan
Vincent Vega korzysta z tego, że widzowie dobrze znają Travoltę, zwłaszcza gdy tańczy, ale nie czyni z niego bohatera, który zawsze sobie radzi. Jest towarzyski, roztargniony i potrafi popełniać poważne błędy. Taniec może przywołać wspomnienie gwiazdy, podczas gdy fabuła podważa jego zawodową pewność siebie. Takie połączenie pozwala rozpoznać aktora, a zarazem odkryć inną postać. Bohater nie musi być godny podziwu, by kreacja na nowo rozbudziła zainteresowanie aktorem.
Pam Grier zajmuje inne miejsce. Relację reżysera z jej wcześniejszym dorobkiem przedstawia tekst o Pam Grier i podziwie Tarantino dla jej twórczości. W Jackie Brown ta pamięć nie wymaga powtarzania wizerunku bohaterki kina akcji z lat siedemdziesiątych. Jackie musi negocjować z pozycji osoby w trudnej sytuacji finansowej i rozumieć, czego oczekują od niej ci, którzy próbują ją kontrolować. Siła wyraża się tu przez spostrzegawczość, cierpliwość i przemyślane decyzje, a także fizyczną obecność.
Analiza postaci Jackie Brown pokazuje, dlaczego ta różnica ma znaczenie. Jej praca, wiek i ryzyko utraty tego, co niewiele jej zostało, należą do fikcji. Nie należy traktować ich jako diagnozy życia Grier. Aktorka może odgrywać niepewną sytuację, nie zwierzając się przy tym z osobistych doświadczeń. Zacieranie tych dwóch wymiarów sprowadza aktorstwo do rzekomej autobiografii, a empatię wobec Jackie zamienia w cudzą opowieść o odtwórczyni tej roli.
Robert Forster jako Max Cherry tworzy kontrapunkt z wyczuciem i powściągliwością. Jego milczenie pozostawia miejsce na obserwowanie Jackie, a uczucie, które do niej żywi, nie znosi zawodowej ostrożności. Nominacja do Oscara za drugoplanową rolę w Jackie Brown, odnotowana podczas ceremonii w 1998 roku, stanowi weryfikowalny dowód uznania. Sama w sobie nie wyjaśnia jednak tej kreacji: najważniejsze jest to, jak powściągliwe słuchanie przesuwa emocjonalny środek ciężkości filmu.
Grier i Forster tworzą również duet obecności ekranowych. Film pozwala wyobrazić sobie ich związek, nie czyniąc z niego obowiązkowej nagrody za przetrwanie intrygi. Ich rytmy raz się zbiegają, raz rozchodzą. Widz może pragnąć, by zostali razem, a jednocześnie rozumieć, że ich decyzje mogą być rozbieżne. Taka złożoność byłaby trudna do osiągnięcia, gdyby obsada miała jedynie celebrować powrót dwóch znanych nazwisk.
Carradine i Russell: wykorzystanie i przełamanie wizerunku
David Carradine wnosi do postaci Billa skojarzenia z kinem i telewizją sztuk walki, ale jego bohater przez znaczną część opowieści dominuje w niej głosem i oczekiwaniem. Opóźnienie jego pojawienia się zmienia jego obecność w obietnicę fabularną. Gdy w końcu ukazuje się w pełni, zagrożenie idzie w parze z domowymi manierami i czułymi wyjaśnieniami. Casting wykorzystuje rozpoznawalny autorytet, a następnie podporządkowuje go relacji opartej na kontroli, która nie wymaga nieustannego pokazywania walki.
Rola Kurta Russella szczególnie dobitnie pokazuje, jak niewystarczające jest określenie „zapomniana gwiazda”. Kaskader Mike bazuje na charyzmie mężczyzny, który stara się wydać sympatyczny i swojski, zanim ujawni swoją przemoc. Widz może początkowo czerpać przyjemność z jego obecności, a później poczuć niepokój z powodu tego, jak łatwo ją zaakceptował. Karierę Kurt Russell i Walton Goggins u Tarantino pozwala prześledzić inne wspólne projekty, nie sprowadzając każdego kolejnego angażu do zawodowej rehabilitacji.
W Nienawistnej ósemce Russell zajmuje inną pozycję jako John Ruth. Fizyczna dominacja, upór i relacja z więźniarką tworzą inny rodzaj zagrożenia. Powrót tego samego aktora nie oznacza powtórzenia tej samej postaci. Pokazuje to zaletę ponownego angażowania tych samych aktorów: widz rozpoznaje znany środek wyrazu i może docenić, jak zostaje on na nowo wykorzystany, zamiast dostawać kolejną wariację na temat roli, która już mu się podobała.
Istotą tego castingu jest nie tyle ratowanie ludzi, ile ponowne rozważenie ich możliwości. Film może przywrócić aktorowi uwagę widzów, a zarazem sam na nim skorzystać. Uznanie tej wzajemności pozwala uniknąć przedstawiania reżysera jako jedynego twórcy wartości swoich współpracowników. Wcześniejsze kariery dostarczają materiału, ale nowa rola musi go uruchomić w konkretnej sytuacji. To właśnie wtedy rozstrzyga się, czy spotkanie zaowocuje żywą obecnością, czy pozostanie nostalgicznym nawiązaniem.
Czytaj dalej: praca z aktorami u Tarantino.
Zobacz wszystkie artykuły w Jak Tarantino pracuje z aktorami: casting i próby
