Tarantino jako fan Pam Grier: odkrycie „Coffy”

Podziw Tarantina dla Grier zaczął się przed ekranem. Jego wspomnienie pozwala wrócić do filmów, które uczyniły ją gwiazdą.

Wspomnienie z lat nastoletnich — bez dopisywania szczegółów seansu

Quentin Tarantino opowiedział Rayowi Pride’owi podczas wywiadu z grudnia 1997 roku, do którego dziennikarz wrócił w 2024 roku, że obejrzał Coffy w wieku około trzynastu lat. Wspominał, że zafascynowała go Pam Grier, i wyjaśniał, że śledził jej karierę. Ta wypowiedź pozwala ustalić początek jego podziwu. Nie wskazuje jednak konkretnego kina, dokładnej daty ani podwójnego seansu, dlatego najlepiej pozostać przy tym, jak opowiedział o tym sam Tarantino.

To ważne zastrzeżenie, bo kinofilskie legendy często zamieniają wspomnienie w kompletną scenę: konkretna dzielnica, bilet kupiony po kryjomu, widownia reagująca jak jeden organizm. Nic z tego nie jest potrzebne, by zrozumieć wpływ Grier. Udokumentowane doświadczenie zawiera już to, co najważniejsze: nastoletni widz odkrywa aktorkę, która potrafi zająć centralne miejsce w filmie akcji, i nadal interesuje się nią po tym pierwszym spotkaniu.

Coffy, film Jacka Hilla z 1973 roku, to szczególnie dobry punkt wyjścia do poznania jej ekranowej osobowości. Grier gra pielęgniarkę, która rusza z zemstą na środowisku narkotykowym i skorumpowanych ludziach. Jej bohaterka musi przechodzić od obserwacji do oszustwa, a od pozornej bezbronności do zdecydowanego działania. Akcja zależy od tego, jak odczytuje sytuacje i wykorzystuje to, co inni sądzą, że o niej wiedzą.

Co wyróżnia bohaterki „Coffy” i „Foxy Brown”

Uroku Grier nie da się opisać wyłącznie jako twardości. W Coffy zmienia zachowanie zależnie od miejsca, do którego wchodzi, i osoby, z którą rozmawia. Część napięcia wynika ze świadomości, że w obrębie opowieści odgrywa pewną rolę. Widz obserwuje jednocześnie dwa poziomy: to, co widzą jej przeciwnicy, i to, co ona próbuje osiągnąć. Ta różnica daje jej inicjatywę, zanim jeszcze dojdzie do przemocy.

Film pokazuje też, ile kosztuje taka inicjatywa. Coffy nie może liczyć na instytucję, która pokieruje jej śledztwem lub zapewni jej ochronę. Jej droga wiedzie przez relacje, w których wzajemnie wzmacniają się władza ekonomiczna, zastraszanie i publiczny wizerunek. Kiedy odkrywa, że szanowana osoba należy do tego samego systemu, zemsta przestaje być prostym starciem bohaterki z przestępcami wyraźnie odseparowanymi od reszty społeczeństwa.

Foxy Brown, film Hilla z 1974 roku, pozwala przyjrzeć się innemu wcieleniu tej energii. Grier ponownie gra główną rolę w opowieści o odwecie, ale Foxy to inna postać. Nie należy przedstawiać tego filmu jako bezpośredniej kontynuacji Coffy ani przypisywać Tarantinowi identycznych wypowiedzi na temat obu produkcji. Ich skojarzenie w powszechnej pamięci wynika z udziału tej samej aktorki i częściowo wspólnych tematów, a nie z tożsamości bohaterek.

Jako propozycja na seans, porównanie tych filmów pokazuje, że Grier potrafiła grać w różnych tonacjach, które etykieta gatunkowa może przesłonić. Pojawiają się tu momenty kalkulacji, smutku, udawanej uwodzicielskości i fizycznej gwałtowności. Gwiazda musi zachować emocjonalną ciągłość postaci mimo bardzo gwałtownych zmian tonu. To, że scena ma szokować lub bawić, nie umniejsza pracy potrzebnej, by w następnej scenie bohaterka nadal była wiarygodna.

Spojrzenie fanki i granice etykiety

Termin blaxploitation pomaga opisać nurt w historii kina i sposób dystrybucji filmów, ale nie oddaje w pełni ich aktorów. W filmach Grier szansa na główną rolę dla czarnej kobiety współistnieje z komercyjnymi mechanizmami wykorzystującymi jej wizerunek. Dostrzeganie obu tych wymiarów pozwala uniknąć zarówno bezkrytycznego zachwytu, jak i potępienia, które wymazuje sprawczość jej bohaterek. Szersze omówienie historii tego nurtu można znaleźć w artykule o przywracaniu blaxploitation należnego miejsca w historii kina.

Tarantino jako fan jest częścią historii recepcji tych filmów. Jego entuzjazm nie sprawia, że każda produkcja staje się automatycznie bezproblemowym dziełem, ale pomaga zrozumieć, dlaczego występ może pozostać w pamięci, nawet gdy krytyczne hierarchie spychają na margines gatunek, do którego należy. Wyrazista obecność aktorki sprawia, że długo pamiętamy twarz, głos i sposób poruszania się bohaterki, nawet gdy zapomnimy szczegóły fabuły.

Wywiad z Pride’em dodaje jeszcze jeden szczegół: Tarantino chwalił także kreację Grier w filmie Fort Apache Bronx, z 1981 roku. Ta wypowiedź pokazuje, że jego zainteresowanie nie ograniczało się do utrwalonego wizerunku z lat siedemdziesiątych. Potrafił dostrzec w Grier gwiazdę, a zarazem docenić jej zdolność do porzucenia znajomej osobowości i stworzenia innej postaci. Podziw dla ekranowej obecności aktorki i uznanie dla jej aktorskiej przemiany mogą iść w parze.

Późniejsza współpraca tej dwójki należy do kolejnego etapu, opisanego w przewodniku po „Jackie Brown”. Tutaj wracamy do kształtowania się gustu: Coffy jako zapamiętane odkrycie, Foxy Brown jako film, z którym można porównać ekranową obecność Grier, oraz kariera, którą widz nadal śledził. Powrót do tych dzieł pozwala docenić Grier jako bohaterkę własnych opowieści — zanim sława jej wielbiciela na nowo ukierunkowała rozmowę o niej.

Zobacz wybór reżyserów i aktorów podziwianych przez Tarantina.

Zobacz wszystkie artykuły w Filmowcy i aktorzy, których podziwia Quentin Tarantino