Krytycznej relacji między Tarantino a Kubrickiem nie da się sprowadzić do etykiety bezgranicznego podziwu ani całkowitego odrzucenia.
„Zabójstwo” przeczy tezie o ogólnym odrzuceniu
Quentin Tarantino wyrażał zastrzeżenia wobec Stanleya Kubricka, ale także jednoznacznie chwalił jego filmy. W wywiadzie z 1992 roku, którego dla Orbit udzielił Paulowi Zimmermanowi, porównując Zabójstwo z filmem Asfaltowa dżungla, wyraził swoją preferencję dla filmu Kubricka. Ta opinia pojawiła się przed wieloma kontrowersjami, które później towarzyszyły jego wypowiedziom o kinie. Podziw dla konkretnego dzieła był już częścią jego wypowiedzi, gdy przedstawiał Wściekłe psy.
Zabójstwo, film z 1956 roku, znany w Hiszpanii jako Atraco perfecto, pozwala zrozumieć tę więź bez zakładania, że obaj reżyserzy mają wspólną, całościową estetykę. Opowieść rozdziela informacje między uczestników napadu i powraca do wydarzeń, których sens zmienia się, gdy poznajemy inną perspektywę. Precyzja nie tkwi wyłącznie w planie bohaterów: chodzi także o relację między tym, co się dzieje, a kolejnością, w jakiej widz zaczyna to rozumieć.
Ten zabieg zachowuje kluczowy ludzki wymiar. Członkowie grupy mogą uzgodnić sposób działania, ale nie potrafią kontrolować wszystkich swoich pragnień, rozmów i zależności. Prywatna słabość pociąga za sobą zbiorowe konsekwencje. Widz docenia inteligencję organizacji, obserwując zarazem warunki, które mogą doprowadzić do jej rozpadu. To współistnienie kalkulacji i kruchości stanowi punkt styczny z innymi opowieściami kryminalnymi, nie czyniąc z każdego podobieństwa kopii.
„Mechaniczna pomarańcza”: zachwyt nad obrazami, zastrzeżenia wobec całości
W portrecie Tarantino opublikowanym przez The New Yorker w październiku 2003 roku pojawiają się zarówno jego dystans wobec kina Kubricka, jak i zachwyt pierwszymi dwudziestoma minutami Mechanicznej pomarańczy. Ta mieszanka przeczy tezie, że po prostu odrzucał ten film. Można podziwiać siłę otwarcia, a jednocześnie kwestionować wymowę całości; są to oceny dotyczące różnych aspektów.
Początek Mechanicznej pomarańczy ukazuje świat, w którym przemoc przybiera formę przedstawienia. Kostiumy, muzyka i układ ciał zmuszają nas do oglądania brutalnych czynów jako uporządkowanych obrazów. Ten porządek niepokoi, bo tworzy dystans między grozą rozgrywających się wydarzeń a atrakcyjnością ich formy. Widz nie otrzymuje neutralnego obrazu zachowania, lecz inscenizację, która uświadamia mu, w jaki sposób na nią patrzy.
Właśnie w tym miejscu pojawia się spór moralny. Film może ukazywać godną potępienia przemoc, a zarazem posługiwać się środkami, które budzą fascynację. Pytanie, czy to napięcie stanowi sprzeczność, czy strategię, jest uzasadnioną kwestią krytyczną. Nie da się na nie odpowiedzieć wyłącznie na podstawie sympatii lub niechęci do reżysera. Trzeba przyjrzeć się temu, jak działa każda scena i jak dalszy rozwój opowieści zmienia naszą relację z bohaterem.
Alex, grany przez Malcolma McDowella, nie pozwala na łatwą identyfikację. Jego energia i umiejętność zwracania się do widza idą w parze z czynami, które nie pozwalają uznać go za niewinną postać. Później sposób, w jaki jest traktowany, przesuwa problem w stronę wolności i kary. Siła filmu polega na tym, że podtrzymuje te pytania jako powiązane, lecz nie tożsame: zrozumienie zagrożeń związanych z interwencją instytucji nie wymazuje krzywd wyrządzonych wcześniej przez osobę, której ta interwencja dotyczy.
Dystans emocjonalny i krytyczny gust
Kiedy filmowiec mówi, że inny reżyser wydaje mu się chłodny, opisuje własne doświadczenie odbioru. Nie dowodzi to, że film jest pozbawiony emocji, ani nie oznacza, że wszyscy widzowie muszą reagować tak samo. U Kubricka kontrolowana kompozycja, powtórzenia i niektóre zmiany skali mogą wywoływać poczucie obcości. Dla części widzów to obcość osłabia więź; dla innych ją wzmacnia, bo uniemożliwia natychmiastową, znajomą reakcję.
Tarantino często tworzy sytuacje, w których rozmowa i dłuższa obserwacja zachowania sprawiają, że postać staje się bliska, zanim wybuchnie konflikt. Kubrick może wymagać innego rodzaju uwagi, bardziej skupionej na relacjach między jednostkami, przestrzenią i systemami. To porównanie dotyczy widocznych rozwiązań, a nie bezwzględnej niezgodności. Obaj twórcy posługiwali się humorem i groźbą, a także sprzecznościami między tym, co bohaterowie mówią, a tym, co robią.
Dlatego nie należy też automatycznie przypisywać Tarantino odrzucenia 2001: Odysei kosmicznej na podstawie jego ogólnych zastrzeżeń wobec Kubricka. Opinia o reżyserze sama w sobie nie stanowi recenzji każdego z jego filmów. Jeśli chcemy poznać ocenę konkretnego tytułu, potrzebujemy możliwej do zidentyfikowania wypowiedzi na jego temat. W viralowych zestawieniach ta różnica często znika, a częściowy komentarz zmienia się w wyrok dotyczący całej twórczości.
Wypowiedzi z 1992 i 2003 roku dają dokładniejszy obraz: preferencję dla Zabójstwa, podziw dla początku Mechanicznej pomarańczy oraz dystans wobec niektórych efektów kina Kubricka. Taka mieszanka jest typowa dla trwałej relacji krytycznej. Pozwala dyskutować o montażu, obecności aktorów i odpowiedzialności obrazów bez konieczności kończenia oceny pełną aprobatą. Spór staje się ciekawszy, gdy nie tracimy z oczu filmów, które go wywołały.
Zobacz zestawienie reżyserów i aktorów podziwianych przez Tarantino.
Zobacz wszystkie artykuły w Filmowcy i aktorzy, których podziwia Quentin Tarantino
