Aldo Ray i Ralph Meeker: ekranowe osobowości podziwiane przez Tarantino

Dwaj aktorzy lat pięćdziesiątych pomagają zrozumieć pewien rodzaj ekranowej obecności, którego Tarantino nieustannie poszukiwał także w kolejnych pokoleniach.

Podziw wyrażony przez konkretne nazwiska i filmy

W wywiadzie udzielonym Kim Morgan dla Sight & Sound, którego fragment ukazał się w Sunset Gun 8 stycznia 2016 roku, Quentin Tarantino potwierdził, że chciałby pracować z Aldo Rayem i Ralphem Meekerem. Wyjaśnił też, że Bruce Willis przypominał mu takich bohaterów lat pięćdziesiątych jak oni i Brian Keith, a z Willisem oglądał Nightfall. Jego podziw dotyczy konkretnej ekranowej obecności — rozpoznawalnej i zdolnej sugerować osobowość postaci, zanim poznamy jej biografię.

Określenie „aktor charakterystyczny” może wprowadzać w błąd, jeśli uznać je za synonim aktora drugoplanowego. Ray i Meeker grali główne role, a także wcielali się w inne postacie. Liczy się tu gęstość aktorskiej osobowości: głos, sposób zajmowania przestrzeni albo napięcie ciała, które widz uczy się rozpoznawać. Taka wyrazistość może równie dobrze służyć jako fundament głównej roli, jak i zaburzyć równowagę krótkiej sceny.

Nie warto też sprowadzać ich do całkowicie jednolitego wzorca męskości. Wspólna epoka i niektóre gatunki nie oznaczają, że grali tak samo. Ray potrafi przekazać połączenie fizycznej siły, zagubienia i wrażliwości. Meeker w niektórych ze swoich najbardziej znanych ról prezentuje bardziej ostrą pewność siebie, której agresywność staje się częścią problemu. Porównanie jest owocne właśnie wtedy, gdy pozwala dostrzec te różnice, zamiast je zacierać.

Aldo Ray w Nightfall, a Meeker w Kiss Me Deadly

Nightfall, film Jacques’a Tourneura z 1957 roku, to dobry punkt wyjścia do poznania aktorstwa Raya. Jego bohater zostaje uwikłany w niebezpieczeństwo, nad którym nie panuje, i musi reagować, próbując zarazem zrozumieć, co się wydarzyło. Fizyczność aktora mogłaby sugerować, że rozwiązanie przyniesie siła, ale film wykorzystuje także jego niepewność. Zagrożenie nie znika tylko dlatego, że jego ofiara wygląda na zdolną do obrony.

Głos wzmacnia ten efekt. Jego szorstkość nie sprawia, że każde zdanie brzmi jak rozkaz. Może wyrażać zmęczenie, powściągliwość albo dyskomfort, którego postać nie objaśnia wprost. Gdy do opowieści wkraczają informacje z przeszłości, ta ekranowa obecność zyskuje nowe odcienie. Widz na nowo ocenia to, co wydawało mu się jasne w przypadku człowieka, którego wygląd obiecywał mniej odpowiedzi, niż można było sądzić.

Ralph Meeker jako Mike Hammer w Kiss Me Deadly, filmie Roberta Aldricha, przedstawia inną relację między siłą a wiedzą. Detektyw działa z pewnością siebie, która nie gwarantuje, że rozumie świat, w który się zagłębia. Zdolność do zastraszania może otwierać drzwi, ale nie daje mu pewności, jak odczytać to, co za nimi zastaje. Film nieustannie buduje niepokój na rozbieżności między inicjatywą a niewiedzą.

Porównanie obu kreacji pozwala uniknąć utożsamiania twardości z niezniszczalnością. Człowiek może budzić respekt, a mimo to pozostawać podatny na manipulację, przypadek czy własne niezrozumienie sytuacji. U Raya niepewność może ciążyć bohaterowi; u Meekera energia działania potrafi przez pewien czas ją ukrywać. To dwa odmienne sposoby na to, by ciało protagonisty weszło w dialog z narracją, która wie więcej niż on.

Przemiany Hollywood i mniej uproszczone spojrzenie na przeszłość

W tamtej rozmowie z 2016 roku Tarantino łączył karierę takich protagonistów jak Elliott Gould, Jack Nicholson czy Dustin Hoffman z odejściem od wcześniejszego typu amanta, reprezentowanego w jego wypowiedzi przez Briana Keitha. Ta obserwacja opisuje zmianę gustów i możliwości zawodowych. Nie dowodzi, że wszystkich aktorów danego pokolenia spotkał ten sam los, ani nie sprowadza każdego zawodowego schyłku do identycznej historii wykluczenia.

Przemiany można rozumieć także przez pryzmat postaci, które przemysł filmowy uznaje za pożądane. W pewnych okresach bohater ma emanować fizyczną pewnością siebie i nie potrzebować wielu wyjaśnień; w innych atrakcyjniejsza staje się postać bardziej nerwowa, rozmowna lub otwarcie sprzeczna. Zmiana tych upodobań nie musi oznaczać, że aktorzy tracą swoje umiejętności. Może się zmienić miejsce, jakie dostępne opowieści pozostawiają dla ich talentów.

Dlatego tak ważny jest powrót do filmów, zamiast poprzestawania na etykietce zapomnianego aktora. O tym, co zostaje zapomniane, decydują widzowie, krążące w obiegu tytuły oraz sposób opowiadania historii kina. Nightfall i Kiss Me Deadly pozwalają przypomnieć sobie konkretne kreacje, nie sprowadzając ich protagonistów do samych ofiar późniejszej epoki. Przywracanie pamięci ma większą siłę, gdy pokazuje aktorstwo, zamiast ograniczać się do żalu nad czyjąś karierą.

W wywiadzie z Kim Morgan z 2009 roku, przypomnianym przez New Beverly w 2017 roku, Tarantino ubolewał nad schyłkiem kariery Raya i wiązał go z alkoholem oraz niskobudżetowymi produkcjami. To jego retrospektywna ocena tej drogi zawodowej, którą należy przypisywać jemu, nie uznając jej za wyczerpujące wyjaśnienie całego życia aktora.

Życie prywatne również wymaga ostrożnego podejścia. Tragiczny wizerunek, jaki można zbudować wokół aktora, nie upoważnia do objaśniania każdej roli jego biografią ani do przypisywania Tarantino pełnej diagnozy przyczyn jego zawodowego upadku. Świadectwo podziwu wystarczy, by rozpocząć tę podróż. Potem widz może sam sprawdzić, jak Ray i Meeker budują napięcie, jakie relacje nawiązują z partnerami na ekranie i w jaki sposób pozornie niewzruszona obecność dopuszcza do głosu kruchość.

Zobacz wybór filmowców i aktorów podziwianych przez Tarantino.

Zobacz wszystkie artykuły w Filmowcy i aktorzy, których podziwia Quentin Tarantino