Podziw dla filmu „Rolling Thunder” nie oznacza przypisywania każdego jego aspektu pierwszemu scenarzyście. Ta różnica stanowi oś dyskusji o Schraderze.
Scenariusz i film to nie ten sam obiekt
Krytyczna relacja Quentina Tarantina z Paulem Schraderem wiąże się z filmami wyreżyserowanymi przez inne osoby oraz różnicami między wersjami tej samej historii. „Taksówkarz”, film z 1976 roku, został napisany przez Schradera i wyreżyserowany przez Martina Scorsesego. „Rolling Thunder”, film z 1977 roku, wyreżyserował John Flynn, a jako scenarzystów wymieniono Schradera i Heywooda Goulda. Wychodząc od tych informacji, można uniknąć utożsamiania podziwu dla efektu filmowego z przypisaniem wyłącznego autorstwa jednemu ze współtwórców.
W „Cinema Speculation”, wydanej w 2022 roku, Tarantino przygląda się obu filmom i omawia wybory narracyjne oraz moralne. Recenzja Momentary Cinema z 22 października 2023 roku opisuje jego zainteresowanie różnicami między protagonistą ze scenariusza „Rolling Thunder” a postacią graną przez Williama Devane’a. Podsumowuje również jego odczytanie „Taksówkarza” jako filmu o człowieku rasistowskim — co nie jest równoznaczne ze stwierdzeniem, że samo dzieło jest rasistowskie tylko dlatego, że widz utożsamia się z protagonistą.
To problem autorstwa i odbioru. Scenariusz proponuje działania, dialogi i strukturę opowieści; film dodaje ciała, głosy, czas trwania i obrazy. Te decyzje mogą uwydatnić jeden aspekt, przesunąć akcent na inny albo wywołać sympatię, której tekst nie budował w ten sam sposób. Aby ocenić efekt końcowy, trzeba przyjrzeć się tej przemianie, a nie wyobrażać sobie, że tekst został przeniesiony na ekran w niezmienionej postaci.
„Taksówkarz”: bliskość bez rozgrzeszenia
Travis Bickle jest wrogo nastawiony do miasta i porządkuje swoje doświadczenia za pomocą głosu, który ma je wyjaśniać. Widz ma dostęp do jego myśli, ale nie oznacza to, że jest on wiarygodnym obserwatorem. Film pozwala dostrzec sprzeczności między tym, co Travis mówi, co rozumie i co robi. Bliskość jego świadomości nie zobowiązuje do przyjęcia jego diagnozy świata.
Samotność bohatera również nie usprawiedliwia automatycznie jego czynów. Może budzić współczucie, a jednocześnie prowadzić do zamknięcia się w coraz bardziej sztywnych interpretacjach. Dramaturgiczne znaczenie ma to, jak izolacja wiąże się z pragnieniem działania. Travis szuka dla siebie roli i może pomylić siłę własnej potrzeby z zasadnością misji.
Kreacja Roberta De Niro komplikuje tę relację. Jest w niej nieporadność, kruchość, niezręczny humor i groźba. Żaden z tych tonów nie unieważnia pozostałych. Jedna scena może zbliżyć nas do bohatera, a następna zmusić do ponownego przemyślenia tej bliskości. Taki ruch nie pozwala sprowadzić odbioru do prostego wyboru: podziwiać go albo od razu odrzucić.
Przemoc stawia następnie pytanie o sposób patrzenia. Sekwencja może ekscytować montażem i zmianami natężenia, a jednocześnie ukazywać przerażający czyn. Omówienie tej mieszanki nie wymaga udawania, że reakcje publiczności będą jednakowe. Film kształtuje możliwe reakcje, ale każdy widz może inaczej doświadczać związku między napięciem, ulgą i odrazą.
„Rolling Thunder” i trudny powrót
W „Rolling Thunder” powrót jeńca wojennego do domu nie przywraca mu dawnego życia. Publiczna ceremonia i osobiste doświadczenie nie pokrywają się. Bohater może zostać przyjęty jako bohater, a mimo to nie być w stanie ponownie odnaleźć się w relacjach, które zostawił za sobą. Ta rozbieżność między uznaniem a poczuciem przynależności nadaje głębi historii, która później przybiera formę zemsty.
William Devane gra z powściągliwością, która każe odczytywać najdrobniejsze szczegóły. Brak wyraźnej ekspresji nie oznacza braku cierpienia. Może wskazywać na doświadczenie, którego bohater nie umie lub nie potrafi przekazać w sposób oczekiwany przez otoczenie. Film sprawia, że domowa normalność wydaje się obca, a pewne relacje są dla niego bardziej zrozumiałe w kontekście przemocy niż w codziennym życiu.
Postać towarzysza granego przez Tommy’ego Lee Jonesa wprowadza inny rodzaj porozumienia. Ludzi, którzy dzielą podobne doświadczenia, może łączyć zrozumienie niewymagające długich wyjaśnień. Taka oszczędność jest dramaturgicznie mocna, ale też niepokojąca: gotowość do ponownego wspólnego działania nie oznacza, że działanie prowadzi do odzyskania równowagi. Decyzja może wydawać się jasna właśnie dlatego, że pozwala uniknąć znacznie trudniejszych do rozwiązania problemów emocjonalnych.
Wyznanie i akt przemocy mogą przedstawiać sprzeczne wersje tego samego człowieka. Scenariusz zyskuje na złożoności, gdy pozwala tej sprzeczności wybrzmieć, zamiast rozstrzygać ją ostatecznym wyjaśnieniem psychologicznym.
Dyskusja o Schraderze powinna zachować tę złożoność. Nie wystarczy zachwycać się brutalnym scenariuszem ani uznać, że słowo „zemsta” wyjaśnia jego sens. Znaczenie mają różnice między wersjami, pozycja widza i sposób, w jaki film przekształca przemoc w doświadczenie emocjonalne. Odczytanie „Cinema Speculation” pozwala umieścić sądy Tarantina w szerszej dyskusji, w której podziw dla dzieła może oznaczać również krytyczne rozważanie kluczowych decyzji scenariuszowych.
Zobacz wybór filmowców i aktorów podziwianych przez Tarantina.
Zobacz wszystkie artykuły w Filmowcy i aktorzy, których podziwia Quentin Tarantino
