Cinema Speculation łączy wspomnienia z krytyką. Tarantino wraca do filmów, które ukształtowały go jako widza, by zastanowić się, jak działają i jak mogłyby wyglądać w innej wersji.
Książka o kinie oparta na osobistym doświadczeniu
Cinema Speculation ukazała się po angielsku 1 listopada 2022 roku nakładem wydawnictwa Harper. To książka non-fiction, inna niż powieściowa wersja filmu Pewnego razu... w Hollywood. Jej układ wyznaczają amerykańskie filmy, głównie z lat 70., a całość łączy osobiste wspomnienia, oceny krytyczne i pytania o decyzje, które ukształtowały te dzieła.
Spis treści pozwala ocenić zakres książki, nie myląc go z wyczerpującą historią tej dekady. Znalazły się w nim rozdziały o filmach Bullitt, Brudny Harry, Uwolnienie, Zbiegu, The Outfit, Taksówkarzu i Wielkim odwecie, a także o innych tytułach. Zakres sięga od końcówki lat 60. po The Funhouse z 1981 roku. Daty wyznaczają formowanie się widza, a nie zamknięty okres administracyjny.
To rozróżnienie ma znaczenie podczas lektury. Nie można oczekiwać od krytycznej refleksji opartej na wspomnieniach, że proporcjonalnie uwzględni wszystkie nurty światowego kina. Można natomiast wymagać, by entuzjazm znajdował oparcie w obserwacjach, a hipotezy nie zastępowały faktów. Książka jest interesująca właśnie dzięki temu połączeniu: autor opowiada, jak film go poruszył, a następnie próbuje wyjaśnić, dlaczego warto nadal o nim rozmawiać.
Lektura jest pełniejsza, gdy zachowujemy perspektywę dwóch momentów. Jest pierwsze spotkanie dziecka lub młodego człowieka z filmem, a także dorosły filmowiec, który wraca do tego wspomnienia z innym, zawodowym doświadczeniem. Obie perspektywy mogą się wzajemnie oświetlać, ale nie są równoważne. Wspominana reakcja nie reprezentuje wszystkich widzów, a późniejsze wyjaśnienie nie odtwarza wiernie pierwotnego odbioru.
Aktorzy, gatunki i filmy, które mogły powstać
W swoim komentarzu z listopada 2022 roku David Bordwell zwrócił uwagę na znaczenie aktorów, postaci, dialogów i reakcji widowni w tej książce. Podkreślił też kontrast, jaki Tarantino kreśli między filmowcami kwestionującymi konwencje gatunkowe a tymi, którzy próbują je odświeżyć z sympatią. Ta obserwacja pomaga zrozumieć, dlaczego jego krytyka może skupiać się na aktorskiej charyzmie lub jednej kwestii dialogowej, zamiast na technicznym opisie pracy kamery.
Aktor nie jest tu jedynie elementem realizującym zamysł reżysera. Wnosi ze sobą określone oczekiwania: sposób poruszania się, wcześniejsze role i wizerunek rozpoznawany przez publiczność. Myśląc o Steve’ie McQueenie w filmie Bullitt , można zapytać, w jakim stopniu film zależy od tego, że widzimy go w roli, w której nie wyjaśnia wszystkiego, co myśli. To pytanie stawia interpretację w centrum filmowego doświadczenia, zamiast traktować ją jako ozdobnik fabuły.
Tytuł książki najpełniej wyraża się w rozdziale, w którym autor wyobraża sobie Taksówkarza wyreżyserowanego przez Briana De Palmę zamiast Martina Scorsesego. To krytyczny eksperyment myślowy, a nie informacja, że taka wersja istnieje. Jego wartość polega na tym, że zmusza do precyzyjnego określenia, co czyni prawdziwy film wyjątkowym: co zmieniłoby się w tonie, relacji z głównym bohaterem lub inscenizacji, gdyby całość ukształtowała inna wrażliwość.
Ten zabieg można zastosować do wyobrażonej obsady albo decyzji scenariuszowej, ale trzeba pamiętać o jego hipotetycznym charakterze. Możliwość jest sugestywna, gdy pozwala dostrzec coś, co wcześniej umykało uwadze. Traci na sile, jeśli analiza ustępuje miejsca pragnieniu obejrzenia nieistniejącego filmu. Uważna lektura tej książki polega między innymi na czerpaniu przyjemności z wyobraźni autora, bez traktowania jego alternatywnych wersji jak faktów z historii produkcji.
Rozdziały o filmach rzadziej pojawiających się na popularnych listach poszerzają także filmową mapę czytelnika. Spis treści umieszcza The Outfit i Paradise Alley obok tytułów znacznie częściej przywoływanych. Dzięki temu można rozmawiać o kinie gatunkowym bez oczekiwania, że każde jego osiągnięcie przybierze postać monumentalnego dzieła. Występ aktorski, relacja między postaciami czy finał mogą zasługiwać na uwagę, której nie zapewniła im ogólna reputacja.
Jak korzystać z entuzjazmu autora i nie zgadzać się z nim
Książka świetnie sprawdza się jako towarzysz filmowych seansów. Lektura rozdziału po obejrzeniu filmu pozwala skonfrontować zawarte w nim stwierdzenia ze scenami, które wciąż mamy w pamięci. Czytanie przed seansem może ukierunkować uwagę, ale też zdradzić szczegóły fabuły. Nie jest to zbiór tekstów zaprojektowany tak, by systematycznie chronić wszystkie niespodzianki przed osobami, które nie znają omawianych filmów.
Osobisty ton książki nie wymaga też zgody z autorem. Kategoryczne stwierdzenie może bawić, a zarazem skłaniać do dyskusji. Czytelnik może zgadzać się z opisem danego zabiegu i jednocześnie nie podzielać jego oceny Tarantino. Ta możliwość odróżnia krytykę od prostego nakazu konsumpcji: liczy się to, co pozwala dostrzec, nawet jeśli nie do końca przekonuje.
Związek z Pauline Kael jako ważną krytyczką filmową pomaga umiejscowić ten głos, a jego recenzje filmowe pokazują tę praktykę w tekstach o innej formie. Cinema Speculation daje więcej przestrzeni na łączenie wspomnień, filmów i argumentów. Jego największą wartością nie jest uczynienie z gustu Tarantino obowiązującego kanonu, lecz otwarcie konkretnej rozmowy o obrazach, które wciąż dostarczają przyjemności, budzą dyskomfort i skłaniają do sporów.
Wróć do książek, krytyki i filmowych projektów Tarantino.
Zobacz wszystkie artykuły w Tarantino jako krytyk: książki, podcasty i kina
