Pauline Kael i Tarantino: uczyć się patrzeć, czytając krytykę

Tarantino wyjaśniał, że zdania Pauline Kael na stałe zapisały się w jego pamięci. Jej wpływ pozwala zrozumieć krytykę jako doświadczenie, które towarzyszy widzowi także po zamknięciu książki.

Czytelniczka filmów, która stała się punktem odniesienia

Pauline Kael zaczęła publikować w The New Yorker w 1967 roku, a w 1968 roku została krytyczką filmową tego pisma po tym, jak stanęła w obronie filmu Bonnie and Clyde. Pisała tam aż do przejścia na emeryturę w 1991 roku. Jej teksty zebrano w takich książkach jak I Lost It at the Movies i Kiss Kiss Bang Bang, dzięki którym można było czytać jej sądy także poza rytmem cotygodniowych publikacji.

Dla Quentina Tarantino jej pisarstwo stało się trwałym punktem odniesienia. W rozmowie z Lynn Hirschberg opublikowanej 29 stycznia 2020 roku w ramach Five Things wyjaśnił, że czytał Kael tak dużo, iż jej idee i zdania spontanicznie przychodziły mu do głowy. To wspomnienie opisuje wpływ, który stał się częścią pamięci, a nie jedynie zdystansowany podziw dla prestiżowej postaci.

Ta różnica ma znaczenie. Krytyk może polecić film i zniknąć z późniejszego doświadczenia widza. Może też podsunąć sposób, w jaki warto o nim myśleć: co robi aktor, gdzie zmienia się ton albo dlaczego dana scena działa pobudzająco. W tym drugim przypadku lektura zmienia sposób patrzenia, nawet gdy widz nie pamięta już, z którego artykułu pochodzi dana obserwacja.

Nie trzeba przedstawiać tej relacji jako nauki bezpośredniej. Wieloletnia lektura autorki pozwala na długotrwałe kształcenie się, nawet jeśli nie ma kursu, korepetycji ani aprobaty dla każdego późniejszego dzieła. Udokumentowany wpływ Kael na Tarantino wynika przede wszystkim z lektury i ze sposobu myślenia o kinie, który ta lektura umożliwiła.

Przyjemność jako punkt wyjścia krytyki

Kael broniła pisarstwa, które potrafi dostrzec przyjemność płynącą z kina popularnego, nie wymagając od niego pozorów powagi. Wartość mogła kryć się w grze aktorskiej, rytmie lub połączeniu tonów, które wcześniejsza klasyfikacja zepchnęła do kategorii błahej rozrywki. Taka postawa pomaga zrozumieć, dlaczego jej nazwisko tak często pojawia się w rozmowach o twórcy filmowym, który poświęca uwagę filmom reprezentującym bardzo różne gatunki i cieszącym się różną reputacją.

Konkretnym przykładem tej relacji jest film Bande à part Jeana-Luca Godarda. Wspomnienie opublikowane przez Air Mail w listopadzie 2022 roku przypomina, jak wielkie wrażenie na Tarantino zrobił opis Kael, która pokazywała poetycką przemianę popularnej opowieści kryminalnej. Interesowało ją to, co film potrafi wydobyć z materiału uznawanego za wulgarny, a nie porzucenie tego materiału w imię zdobycia szacunku.

Tę lekcję można ująć jako pytanie czytelnicze: co ta scena daje, czego nie potrafi wyjaśnić streszczenie fabuły? Informacja, że dwoje bohaterów rozmawia albo że ktoś ucieka, ledwie opisuje wydarzenie. Głos aktora, przerwanie wypowiedzi, długość pauzy lub reakcja innej postaci mogą nadać mu zupełnie inny wymiar. Krytyka staje się użyteczna, gdy pozwala dostrzec tę różnicę.

W 2022 roku David Bordwell powiązał krytykę Tarantino z Kael ze względu na uwagę poświęcaną aktorstwu, dialogom, gatunkowi i reakcji publiczności. To podobieństwo nie oznacza, że oboje oceniają wszystkie filmy tak samo. Wskazuje na wspólny obszar: doświadczenie widza ma znaczenie, a zachwyt nad sceną może stać się początkiem argumentacji, zamiast pojawiać się dopiero w końcowym werdykcie.

Opisanie tego stylu jako antyakademickiego wymaga ostrożności. Żywy głos nie zwalnia z konieczności uważnej obserwacji; potoczne zdanie może zawierać złożone rozróżnienie. Podobnie prowokacyjny ton sam w sobie nie gwarantuje przenikliwości opinii. Ciekawość tej relacji nie polega na zastąpieniu analizy spontanicznością, lecz na tym, by osoba patrząca pozostała widoczna.

Wpływ, niezgoda i własne pisarstwo

Relację tę szczególnie wyraźnie widać w książce Cinema Speculation, w której Tarantino łączy wspomnienia, komentarze o filmach i spekulacje. Czytelnik słyszy głos, który nie próbuje ukrywać swoich upodobań. Dzięki temu można je bezpośrednio omówić: wiemy, co zachwyca autora, co go irytuje i z jakiego doświadczenia wyrasta część jego pytań.

Ryzyko tak osobistego pisarstwa polega na tym, że pewność siebie w słowach może sprawiać wrażenie wystarczającego dowodu. Błyskotliwy sąd może wskazywać coś rzeczywistego, ale może też narzucać zbyt pochopne wrażenie. Czytanie najpierw Kael, a potem Tarantino, przynosi więcej pożytku, jeśli zachowamy możliwość niezgody. Podziw nie zobowiązuje do przyjmowania każdego negatywnego osądu ani do bronienia filmu z lojalności wobec krytyka.

Ważna jest także różnica między krytykowaniem a tworzeniem. Reżyser może czerpać z recenzji, nie przenosząc jej dosłownie na ekran. Słowa ukierunkowują pytania; filmy muszą na nie odpowiadać obrazami, dźwiękiem i grą aktorską. Nie ma automatycznej odpowiedniości między podziwianym zdaniem a konkretną decyzją podjętą na planie, a przypisanie takiego związku wymaga czegoś więcej niż rozpoznania podobnego tonu.

Aby zacząć poznawać ten wpływ, warto przeczytać tekst Kael o znanym filmie i porównać jej spostrzeżenia z własnym doświadczeniem. Następnie można zestawić go z rozdziałem Tarantino poświęconym innemu, pokrewnemu tytułowi. Wtedy relacja ujawnia się w konkretnych zabiegach: w sposobie opisywania gry aktorskiej, uzasadniania przyjemności oraz w tym, ile miejsca pozostawia się na niezgodę, którą wywołuje film.

Wróć do książek, krytyki i filmowych projektów Tarantino.

Zobacz wszystkie artykuły w Tarantino jako krytyk: książki, podcasty i kina