Dlaczego Tarantino kwestionuje kino Hollywood lat 80.

Jego ocena pewnej epoki to polemiczny głos na temat Hollywood, a nie zakaz dostrzegania w niej znakomitych filmów.

Wypowiedź z 2022 roku i jej zakres

W listopadzie 2022 roku, podczas rozmowy w The Video Archives Podcast, Tarantino zaliczył lata 80. i 50. do tych okresów w historii Hollywood, które ocenia najgorzej. Dodał do tego porównania także współczesność i przyznał, że w latach 80. sam często chodził do kina. O jego wypowiedzi pisały między innymi NME i Rolling Stone.

Kontekst podcastu ma znaczenie: Tarantino i Roger Avary rozmawiają o filmach z perspektywy widzów i byłych pracowników wypożyczalni kaset wideo. Odcinek poświęcony Star 80, opublikowany 8 listopada 2022 roku, pokazuje, że kwestionowana dekada może być przedmiotem wnikliwej analizy. Opis programu podkreśla właśnie ich rozmowę o filmie Boba Fosse’a i roli Erica Robertsa.

Precyzyjnie trzeba też określić zasięg geograficzny tej oceny. Stwierdzenie dotyczące Hollywood nie jest równoznaczne z udokumentowanym bilansem całego światowego kina. Bez dodatkowych zastrzeżeń rozszerzenie go na kinematografie Japonii, Francji, Hongkongu czy Ameryki Łacińskiej zmieniłoby jego sens. Nie istnieje też jedna obiektywna miara, która pozwalałaby uszeregować całe dekady pod względem jakości. Mamy do czynienia z osądem krytycznym, który można poddać dyskusji, odwołując się do filmów, kontekstów i kryteriów.

Epoka w historii przemysłu filmowego to nie pojedynczy film

W Cinema Speculation Tarantino precyzuje jeden ze swoich zarzutów: presję, by bohaterowie, którzy mogli być egoistyczni i nieprzyjemni, stawali się sympatyczni lub zyskiwali odkupienie. Cytaty przytoczone przez IndieWire i NME w listopadzie 2022 roku wykorzystują komediowy wizerunek Billa Murraya, by omówić tę przemianę. Zdaniem Tarantino pozbawienie postaci zadziorności niekoniecznie czyni ją ciekawszą.

Krytyka dotyczy pewnego rodzaju moralnego domknięcia. Przez większą część opowieści bohater może zachowywać się w sposób budzący dyskomfort, a potem historia może rozwiązać ten problem, pokazując jego przemianę w akceptowalną postać. Problemem nie jest sama zmiana bohatera, lecz to, że wydaje się ona wymogiem fabuły, a nie przekonującą konsekwencją jego doświadczeń.

To kryterium pomaga zrozumieć jego upodobanie do postaci, z którymi nie da się bezpiecznie utożsamić. Widz może być przyciągany przez czyjąś osobowość, a zarazem odrzucać jego czyny, albo dostrzegać czyjąś inteligencję, nie chcąc tej osoby naśladować. Kiedy scenariusz musi usunąć tę dwuznaczność, by doprowadzić historię do końca, traci jedno z napięć, które nadawały postaci wyjątkowość. To konkretne wyjaśnienie jego niechęci, a nie dowód, że wszystkie komedie z tej dekady opierają się na tym samym mechanizmie.

Porównanie z latami 70., tak ważnymi w Cinema Speculation, wnosi również perspektywę osobistą. Filmy oglądane w okresie kształtowania się gustu widza mogą na długo stać się dla niego miarą intensywności i swobody. Uznanie tej zależności nie unieważnia oceny, ale pomaga zrozumieć, że historia kina i historia własnego gustu to nie całkiem ta sama opowieść.

Problem pojawia się wtedy, gdy osobistą preferencję zmienia się w prawo, które zaciera wewnętrzne różnice. Początek i koniec dekady nie muszą mieć tych samych uwarunkowań, a różne gatunki mogą odmiennie reagować na zmiany publiczności. Komedia familijna, thriller i niezależny dramat nie dają twórcom takich samych możliwości. Określenie epoki pomaga się zorientować, ale nie powinno zastępować tych rozróżnień.

Jak sprawdzić tę tezę, nie przypisując Tarantino cudzych opinii

Zestawienie redakcyjne może ukazać różnorodność tego okresu, nie sugerując, że Tarantino popiera wszystkie przywołane przykłady. E.T., Stevena Spielberga, i Łowca androidów, Ridleya Scotta, trafiły do kin w 1982 roku i proponują zupełnie różne relacje z tym, co niezwykłe. Pierwszy buduje znaczną część emocji wokół troski i rozłąki; drugi czyni z tożsamości i rozpoznania trudne do rozwiązania problemy.

Współistnienie tych doświadczeń nie pozwala opisać kina z jednego roku wyłącznie za pomocą jednolitego wrażenia optymizmu lub mroku. Skłania też do rozróżnienia między sukcesem komercyjnym, początkowym odbiorem i późniejszym prestiżem. Film może zajmować centralne miejsce w naszej pamięci o danej epoce, niekoniecznie równie mocno wpływając na rozmowy w chwili premiery. Późniejsza historia wybiera i porządkuje na nowo.

Blue Velvet, film Davida Lyncha z 1986 roku, stawia inne pytanie: co się dzieje, gdy znajoma, domowa fasada skrywa przemoc, którą trudno oswoić. Znaczenie tego filmu w tym porównaniu wynika z niego samego, a nie z przypisywania Tarantino komentarza, którego tu nie udokumentowano. Rzetelna dyskusja może uwzględniać własne kontrprzykłady, nie przedstawiając ich jako cudzych rekomendacji.

To samo dotyczy lat 50. Istnienie konwencji komercyjnych czy ograniczeń historycznych nie przekreśla wyjątkowości inscenizacji. Twierdząc, że dany okres jest słaby, trzeba wyjaśnić, jak jego ogólne uwarunkowania łączą się z konkretnymi rezultatami. Jeśli każdy wyjątek odrzuca się z góry, tezy nie da się już poddać próbie i staje się ona preferencją odporną na wszelką odpowiedź.

Wypowiedź Tarantino jest bardziej inspirująca, gdy otwiera dyskusję, niż wtedy, gdy służy do jej zamknięcia. Jego znajomość filmów i doświadczenie widza sprawiają, że ta opinia jest interesująca, ale nie czynią z niej obowiązującego werdyktu. Dyskusja o latach 80. pozwala zapytać, czego oczekujemy od kina popularnego: zaskoczenia, ryzyka, emocji, dwuznaczności czy ciągłości tradycji. Odpowiedzi mogą się różnić nawet wśród widzów, którzy podziwiają wiele tych samych filmów.

Zobacz przewodnik po książkach, krytyce i projektach filmowych Tarantino.

Zobacz wszystkie artykuły w Tarantino jako krytyk: książki, podcasty i kina