Przypomnienie o Fleischerze każe przyjrzeć się filmom, które niepokoją tym, co pokazują, i sposobem, w jaki angażują widza.
Podziw, który można udokumentować
Quentin Tarantino wyrażał podziw dla filmu Mandingo, wyreżyserowanego przez Richarda Fleischera i wydanego w 1975 roku. Podczas konferencji prasowej, o której 9 sierpnia 2012 roku pisał AlloCiné, wymienił go wśród swoich ulubionych filmów tego reżysera. Oficjalna historia kina New Beverly wymienia także Fleischera wśród twórców, którym Tarantino poświęcał przeglądy filmowe. To dwa różne sposoby wyrażenia uznania: bezpośrednia pochwała i działalność programowa.
Takie poparcie nie upoważnia do wymyślania stwierdzenia, że Fleischer jest najbardziej niedocenianym reżyserem w historii, ani do przypisywania Tarantinowi recenzji każdego filmu z jego dorobku. Uznanie można uzasadnić konkretniejszymi faktami. Przegląd filmowy sugeruje, że określony zestaw dzieł zasługuje na czas i uwagę; wypowiedź o filmie Mandingowskazuje na konkretną preferencję. Oba te fakty mówią więcej niż ogólnikowa superlatywa pozbawiona daty i kontekstu.
Fleischer pracował w bardzo różnych gatunkach, dlatego szczególnie przydatne jest przyglądanie się jego decyzjom inscenizacyjnym, zamiast szukać zawsze takiego samego stylu. Jego nazwisko można kojarzyć z filmami przygodowymi, science fiction czy opowieściami kryminalnymi. Różnorodność nie wyklucza rozpoznania narracyjnej inteligencji; wymaga natomiast szukania jej w sposobie organizowania przestrzeni, dawkowania informacji i stawiania widza wobec trudnych do przyswojenia zachowań.
„Mandingo” i niepokojący wymiar przedstawienia
Mandingoukazuje świat niewolnictwa, w którym prawo własności rości sobie władzę nad ciałami, uczuciami i reprodukcją. Relacje osobiste są naznaczone przez system, który daje jednych ludziom władzę nad innymi. Melodramat nie rozgrywa się poza tym systemem: zazdrość, pragnienia i konflikty bohaterów są od niego zależne. Intymność przenika nierówność, przez którą nie sposób oceniać decyzji tak, jakby wszystkie postacie cieszyły się taką samą wolnością.
Film budzi niepokój, ponieważ łączy potępienie z widowiskowością. Pokazanie poniżenia może ujawniać brutalność porządku społecznego, ale sposób jego przedstawienia może też prowadzić do doświadczenia o charakterze eksploatacyjnym. Tego napięcia nie da się rozstrzygnąć, powołując się wyłącznie na intencje reżysera. Trzeba zapytać, ile miejsca opowieść poświęca cierpiącym, z jakiej perspektywy ukazuje ich cierpienie i jakiej reakcji oczekuje w każdej scenie.
Sean Axmaker w artykule opublikowanym przez TCM 26 czerwca 2018 roku przypomina o skrajnie podzielonym odbiorze filmu i umieszcza go między melodramatem eksploatacyjnym a przedstawieniem niewolnictwa. Historia krytycznego odbioru pomaga zrozumieć, dlaczego przypomnienie tego tytułu nie polega po prostu na odkryciu nieznanego filmu. Chodzi także o ponowne podjęcie dyskusji o dziele, które wywoływało bardzo różne oceny.
Obrona Tarantina jest częścią tej dyskusji, ale jej nie wyczerpuje. Widz może dostrzec siłę dramatyczną filmu, a zarazem zgłaszać zastrzeżenia do sposobu ukazania postaci. Ktoś inny może uznać, że jego szorstkość zrywa z wcześniejszymi sposobami idealizowania przeszłości. Warto precyzyjnie wskazać, jaki obraz lub jaka relacja przemawia za daną interpretacją. Filmu nie należy traktować ani jako wystarczającej rekonstrukcji historycznej niewolnictwa, ani jako dokumentalnego dowodu na wszystkie ukazane w nim czyny.
„Dusiciel z Bostonu” jako odmienna forma
Dusiciel z Bostonu, film z 1968 roku, pozwala przyjrzeć się innemu obliczu twórczości Fleischera. Zastosowanie podzielonego ekranu rozdziela uwagę między działania, miejsca i etapy śledztwa. Widz musi łączyć fragmenty, zamiast zawsze otrzymywać jeden obraz porządkujący wszystkie informacje. Wielość obrazów może sugerować rozległość działań, nie dając pełnego zrozumienia zagrożenia.
Efekt nie polega jedynie na jednoczesnym pokazywaniu kilku rzeczy. Każdy fragment ma swoje miejsce i czas trwania, które wpływają na jego wagę. Jeden obraz może pozostawać w bezruchu, podczas gdy inne zdają się posuwać naprzód; całość może sugerować koordynację albo rozproszenie. Środek formalny staje się częścią doświadczenia niepewności, w którym zebranie danych nie oznacza jeszcze zrozumienia osoby, która je zgromadziła.
Porównanie tego filmu z Mandingopomaga uniknąć sprowadzenia Fleischera do jednego skandalizującego tematu. W jednym dziele konflikt skupia się na relacjach władzy w ramach porządku społecznego; w drugim śledztwo musi zbudować sens z fragmentarycznych informacji. To propozycja krytycznej interpretacji, a nie przypisywana Tarantinowi, niepotwierdzona recenzja filmu Dusiciel z Bostonu.
Sposób dawkowania informacji wpływa również na ocenę: poznanie zagrożenia przed bohaterem budzi strach; odkrycie go później zmusza do ponownego przemyślenia zaufania, jakim obdarzyliśmy pozornie szanowaną osobę.
Najmocniejsze uzasadnienie uznania dla Fleischera zaczyna się od dostrzeżenia tych różnic. Obejrzenie niepokojącego filmu nie wymaga akceptacji wszystkich jego efektów ani zgody z osobą, która go poleca. Wymaga poświęcenia mu dość uwagi, by rozróżnić, co pokazuje, jak to organizuje i jakie pytania pozostawia bez odpowiedzi. Udokumentowane zainteresowanie Tarantina twórczością Fleischera może być początkiem takiej pracy; późniejsza ocena zależy od spotkania każdego widza z filmami i dyskusjami, które wywołały.
Zobacz wybór reżyserów i aktorów cenionych przez Tarantina.
Zobacz wszystkie artykuły w Filmowcy i aktorzy, których podziwia Quentin Tarantino
