Andrzej Sekuła: obraz w „Wściekłych psach” i „Pulp Fiction”

Pierwsze filmy pełnometrażowe Tarantino opierają się na współpracy z Sekułą: twarze, przemieszczanie się i pomieszczenia mają równie duże znaczenie co dialogi.

Andrzej Sekuła był autorem zdjęć do „Wściekłych psów” i „Pulp Fiction”. Jego wkład obejmuje dwa filmy pełnometrażowe, które odegrały kluczową rolę w upowszechnieniu stylu Quentina Tarantino. Pracował także przy „Czterech pokojach”, filmie zbiorowym, w którym reżyser nakręcił jeden z epizodów. Autorem zdjęć do „Jackie Brown” był Guillermo Navarro: bliskość tych filmów w czasie nie oznacza, że ich twórcy są wymienni.

Spotkanie z Sekułą połączyło różne drogi zawodowe. Artykuł „American Cinematographer” o „Wściekłych psach” opisuje zaangażowanie urodzonego w Polsce profesjonalisty do pierwszego filmu Tarantino przeznaczonego do dystrybucji komercyjnej. Późniejszy wywiad opublikowany przez „Camera & Light” przedstawia również jego karierę i zainteresowanie pracą za kamerą. Ten praktyczny aspekt ma znaczenie w kinie, w którym pozycja, z której obserwujemy kogoś, może całkowicie zmienić przebieg rozmowy.

Magazyn, który musi pozostać czytelny

Akcja „Wściekłych psów” w dużej mierze rozgrywa się w miejscu spotkania po napadzie, którego nie widzimy. Zdjęcia muszą sprawić, by przestrzeń ta pozwalała na ruch, a jednocześnie zachowywała poczucie odsłonięcia. Bohaterowie przychodzą ranni, kłócą się, oddalają od siebie i znów się zbliżają. Przestronny magazyn nie daje im wolności: każdy ruch może sprawić, że znajdą się pod spojrzeniem pozostałych.

Ciemne garnitury na jasnym tle sprawiają, że sylwetki można szybko rozpoznać. Gdy krew plami koszulę albo ciało traci pionową pozycję, zmiana staje się widoczna w początkowo prostym układzie. Efekt ten zależy od pracy kilku działów, zwłaszcza kostiumów i charakteryzacji, ale to zdjęcia decydują o tym, jak zarejestrowane zostaną kontrasty. Leżąca postać zajmuje przestrzeń inaczej niż ci, którzy nadal mogą chodzić i dyskutować na stojąco.

Kamera nie ogranicza się też do pokazywania osoby, która mówi. Może utrzymywać relację między dwoma mężczyznami albo odwrócić naszą uwagę od napaści. W ten sposób zmienia to, jakie informacje otrzymujemy bezpośrednio, a co musimy odtworzyć na podstawie dźwięku. Przemoc niepokoi również wtedy, gdy nie zostaje przedstawiona w pełni i bezpośrednio. „Przewodnik po „Wściekłych psach”” omawia konstrukcję opowieści; tutaj liczy się to, jak ta opowieść zyskuje materialną obecność przed kamerą.

Początek w kawiarni stawia przed twórcami inne wyzwanie. W rozmowie grupowej trzeba odnaleźć się wśród głosów i rozmaitych miejsc przy stole, nie zamieniając sceny w mechaniczną serię portretów. Ruch kamery może na chwilę włączać jednych, a wykluczać innych. Dzięki temu poznajemy grupę, zanim rozpoznamy wszystkie lojalności jej członków. Zdjęcia współtworzą to zbiorowe doświadczenie, które później rozpada się, gdy grupę zastępują pojedyncze osoby, podejrzliwe wobec siebie nawzajem.

„Pulp Fiction” poszerza obraz miasta i różnorodność tonacji

„Pulp Fiction” opuszcza zamkniętą przestrzeń magazynu i przenosi akcję do restauracji, domów, pojazdów i sklepów. Sekuła musi zachować rozpoznawalną tożsamość wizualną, nie sprawiając przy tym, by wszystkie te miejsca wydawały się takie same. Dom kojarzący się z przywilejem, skromne mieszkanie i zwyczajnie wyglądający lokal handlowy pozwalają bohaterom przejawiać różne rodzaje pewności siebie. Późniejsze pojawienie się przemocy zmienia znaczenie tych przestrzeni.

Restauracja Jack Rabbit Slim’s jest szczególnie wyrazistym przykładem współpracy z działem scenografii. Jej wystrój przyciąga wzrok obrazami obecnymi w samym kadrze. Kamera musi pozwolić temu miejscu zaistnieć jako widowisku, a zarazem zachować relację między Mią i Vincentem. Gdyby scena ograniczała się do wyliczania nawiązań, rozmowa straciłaby na znaczeniu; gdyby zniknął wystrój, przepadłaby również część wspólnego doświadczenia bohaterów.

Codzienne wnętrza tworzą inny rodzaj kontrastu. Bohaterowie mówią tak, jakby znali zasady rządzące światem, ale za drzwiami lub w pokoju może kryć się coś, co podważy ich pewność. Zdjęcia pokazują pozornie znajome miejsca, a akcja sprawia, że zaczynamy je odczytywać inaczej. W „przewodniku po „Pulp Fiction”” można prześledzić narracyjne konsekwencje tych zmian, nie przypisując autorowi zdjęć autorstwa samych sytuacji.

Zbliżenia nie zawsze pełnią funkcję sentymentalną. Twarz pokazana z bliska może wydawać się groźna, śmieszna, zdezorientowana lub bezbronna — zależnie od chwili i jej relacji z pozostałymi elementami kadru. Sekuła pracuje z postaciami, które na przemian panują nad sytuacją i tracą orientację. Obraz pozwala dostrzec tę zmianę, zanim wyjaśni ją dialog, zwłaszcza gdy postać, która zdawała się mieć władzę, zaczyna czekać na polecenia kogoś innego.

Docenić współpracę, nie przypisując wyłącznego autorstwa

Pracy Sekuły nie da się opisać jako zbioru ujęć, które Tarantino otrzymał jako gotowe rozwiązania. Reżyser i autor zdjęć wspólnie ustalają ustawienie kamery, ruch i możliwości oświetlenia, a montaż później zmienia długość i kolejność obrazów. Napisy końcowe pozwalają ustalić zakres odpowiedzialności, a wywiady mogą dokumentować konkretne decyzje. Żadne z nich nie uprawniają do przypisywania każdej koncepcji wizualnej jednej osobie bez dowodów.

Porównanie tych filmów pokazuje umiejętność dostosowania się do różnych potrzeb. „Wściekłe psy” wymagają utrzymania długotrwałego zamknięcia, a „Pulp Fiction” łączy światy, które stykają się ze sobą, choć nie poznają się w pełni. Sekuła pomaga sprawić, by oba te światy były jednocześnie wiarygodne i groźne. Jego miejsce wśród autorów zdjęć do filmów Tarantino najlepiej zrozumieć przez pryzmat tych konkretnych potrzeb. Późniejszy etap, czyli „Jackie Brown”, to efekt innej współpracy, którą należy uznać na podstawie odrębnych napisów końcowych.

Więcej informacji: ekipa techniczna Tarantino.

Zobacz wszystkie artykuły w Ekipa techniczna Tarantina i praca poszczególnych specjalistów