Po premierze „Wściekłych psów” i „Pulp Fiction” określenie „tarantinowski” zaczęto stosować wobec wielu thrillerów. Takie porównanie wskazuje na pewne wspólne środki, ale nie dowodzi, że każdy film powstał jako celowa kopia.
Cechy, które łatwo było rozpoznać
Przestępcy rozmawiający o codziennych sprawach, historie zaburzające porządek chronologiczny oraz zderzenie humoru z przemocą składają się na powszechny obraz kina Tarantino lat 90. Ich wyrazistość sprawiła, że cechy te stały się szybkim punktem odniesienia przy omawianiu innych filmów. Słowo „tarantinowski” mogło pomóc zaklasyfikować dany film, choć czasem sprowadzało różne dzieła do krótkiej listy podobieństw.
Dialog to jeden z najbardziej oczywistych przykładów. Rozmowa o jedzeniu, upodobaniach czy nawykach może opóźnić akcję i pozwolić bohaterom ustalić hierarchię. Groźba nie znika w trakcie tej wymiany zdań — zostaje zawieszona. Skopiowanie wyłącznie błahego tematu zachowuje powierzchowną formę zabiegu, ale może pozbawić go funkcji dramatycznej. Kluczowe jest to, kto dominuje w rozmowie, jakich informacji brakuje i jakie będą skutki jej przerwania.
Podobny problem wiąże się z fragmentaryczną narracją. Zmiana kolejności scen wywołuje zaskoczenie, ale nie gwarantuje, że struktura ma własne uzasadnienie. W filmie „Pulp Fiction”układ epizodów zmienia relację widza z bohaterami, którzy pojawiają się ponownie w momentach wcześniejszych lub późniejszych etapów swojego życia. Efekt zależy od całej kompozycji, a nie od dodania skoku w czasie jako ozdobnika.
Rozpoznawalny stał się również sposób łączenia przemocy z komedią. Wypadek może przerwać podniosłą scenę, a groźba może współistnieć z absurdalną sprzeczką. Nie chodzi po prostu o dodanie żartu po scenie napaści. Trzeba umiejętnie kształtować ton, zdecydować, z perspektywy której postaci patrzymy na sytuację, i wyczuć, ile czasu poświęcić na każdą reakcję. Naśladowanie widocznego efektu nie odtwarza automatycznie procesu, dzięki któremu on działa.
Grupa filmów, a nie jednolita szkoła
W krytycznych omówieniach tamtego okresu pojawiają się takie tytuły jak „Things to Do in Denver When You’re Dead”, „2 Days in the Valley” czy „Go”. BFI uwzględnia je, omawiając wpływ pierwszych filmów Tarantino. Porównanie pozwala przyjrzeć się rozpoznawalnemu nurtowi w kinie, ale nie uprawnia do przypisywania wszystkim twórcom tych samych intencji ani do twierdzenia, że każdy producent finansował swój film po to, by powtórzyć dokładnie ten sam schemat.
Warto tu odróżnić wpływ od podobieństwa. Wypowiedź reżysera może potwierdzić, że inspirował się konkretnym dziełem. Porównanie krytyczne wskazuje z zewnątrz na wspólne środki. Kampania reklamowa może zaś wykorzystywać takie skojarzenie, choć nie wyjaśnia ono całego procesu powstawania projektu. Pomieszanie tych trzech poziomów zmienia użyteczną etykietę w nadmiernie uproszczoną opowieść o przemyśle filmowym.
Przykład brytyjski wymaga dodatkowej ostrożności. Filmy gangsterskie Guya Ritchiego często porównuje się z twórczością Tarantino, ale czerpią też z lokalnych akcentów, realiów i tradycji komediowych. „Porachunki” łączą przestępców, nieporozumienia i bardzo dynamiczną narrację. Dostrzeganie podobieństw nie wymaga negowania tych cech ani przedstawiania brytyjskiego thrillera jako gatunku bez historii poprzedzającej „Pulp Fiction”.
Określenie „pokolenie Tarantino” lepiej opisuje sposób odbioru filmów niż rzeczywistą organizację. Niekoniecznie istniał wspólny program, stowarzyszenie filmowców czy zamknięta lista członków. Termin ten obejmuje filmy, które widzowie i krytycy powiązali z bardzo głośnym sukcesem. Takie precyzyjne użycie pozwala porównywać dzieła, nie zmieniając dziennikarskiej metafory w formalny ruch o wspólnych zasadach.
Wpływ na branżę i ograniczenia wyjaśniania przez naśladownictwo
Sukces oryginalnego filmu może ułatwić osobom odpowiedzialnym za finansowanie lub dystrybucję zrozumienie kolejnych projektów. Kryminalna opowieść o niekonwencjonalnej strukturze przestaje wydawać się niemożliwa do opisania, gdy istnieje znany przykład, do którego można ją odnieść. Ta rola komercyjnego punktu odniesienia pomaga zrozumieć, dlaczego porównania pojawiały się w promocji i dyskusjach o kinie tamtych lat.
Nie ma jednak automatycznego związku między podobieństwem a decyzją o finansowaniu. Aby stwierdzić, że studio zleciło wykonanie celowej kopii, potrzebne byłyby relacje lub dokumenty dotyczące projektu. Sama obecność kilku thrillerów z długimi dialogami nie dowodzi skoordynowanej strategii Hollywood. Nie pozwala też ustalić, ile filmów sfinansowano pod wpływem konkretnego dzieła, jeśli nie określi się badanego okresu, próby i kryteriów klasyfikacji.
Tarantino czerpał zresztą z odziedziczonych tradycji: powieści kryminalnej, kina gatunkowego, telewizji, muzyki i filmów z różnych nurtów. Przedstawianie go jako jedynego źródła każdej fragmentarycznej opowieści czy każdej rozmowy między przestępcami zacierałoby te genealogie. Część jego wpływu wynika ze sposobu, w jaki na nowo połączył znane środki, tworząc kombinację natychmiast rozpoznawalną dla nowej publiczności.
Porównanie jest najbardziej owocne, gdy stawia pytanie, co każdy film robi ze wspólnymi elementami. Jedno dzieło może przejąć rytm dialogów, a zarazem rozwinąć inną wrażliwość; inne może skopiować ton, nie osadzając go w swoich bohaterach. Takie rozróżnienie pozwala mówić o wpływie, nie sprowadzając filmowców do roli uczniów ani nie traktując etykiety „klon” jako wystarczającego wyjaśnienia. Zmienił się między innymi zestaw oczekiwań, z jakimi oglądano i sprzedawano część thrillerów.
Poznaj karierę zawodową Quentina Tarantino.
Zobacz wszystkie artykuły w Kariera Tarantino: decyzje twórcze i sojusze w branży filmowej
