Hans Landa: inteligencja, oportunizm i przemoc skryte pod uprzejmością

Hans Landa przejmuje kontrolę nad rozmówcami, zanim podniesie głos. Christoph Waltz buduje to zagrożenie za pomocą uprzejmości, zmian języka i uważności, która zamienia każdą odpowiedź w materiał do kolejnego ataku.

Rozmowa, w której tylko jedna osoba ustala zasady

Hans Landa jest oficerem SS, którego skuteczność zależy od umiejętności odczytywania innych ludzi. Na spotkanie z LaPadite’em nie przychodzi po to, by wymieniać poglądy: na zewnątrz czekają uzbrojeni ludzie, on sprawuje władzę nad tym terenem i ma czas, by przedłużać wizytę. Jego uprzejmość działa w warunkach tej nierówności. Prośba o pozwolenie, przyjęcie napoju czy komplement pod adresem gospodarza nie zmniejszają zagrożenia; zmuszają farmera do odgrywania roli gościnnego gospodarza, gdy ten zastanawia się, ile może ukryć.

Interesujący jest rozdźwięk między manierami tej postaci a jej czynami. Landa słucha tak, jakby chciał zrozumieć, ale wykorzystuje zdobytą wiedzę, by znaleźć słaby punkt. Zmienia formę pytania, dokonuje porównań i obserwuje reakcję, zanim przejdzie dalej. Rozmowa sprawia wrażenie otwartej, bo jej rytm jest elastyczny. Jej wynik jest jednak zdeterminowany przez przemoc, którą Landa może w każdej chwili zarządzić.

W scenie otwierającej film Bękarty wojny ta strategia zyskuje wymiar przestrzenny: to, co mówi się w pokoju, ma konsekwencje dla osób ukrytych pod podłogą. Landa organizuje w ramach jednej rozmowy kilka odrębnych audytoriów. Jego bezpośredni rozmówca rozumie zagrożenie; inni mogą słuchać, nie znając wszystkich informacji. Inteligencja pułkownika staje się w ten sposób narzędziem kontroli dostępu, rozumienia i milczenia.

Waltz unika grania postaci z nieustannie złowrogim wyrazem twarzy. Potrafi ukazać ciekawość, dziecięcy entuzjazm albo zadowolenie z odpowiedzi. Ta różnorodność nie pozwala widzowi się odprężyć: uśmiech nie gwarantuje łagodności, a pozorne roztargnienie może poprzedzać najbardziej niewygodne pytanie. Zmiana tonu jest groźniejsza niż nieustanna agresja, bo zmusza do ciągłego zastanawiania się, czego Landa naprawdę chce.

Przyjemność płynąca z wiedzy, której inni nie mają

Znajomość języków pogłębia tę przewagę. Landa nie ogranicza się do przekazywania informacji w kilku językach; wybiera, kto będzie w stanie nadążyć, i wystawia na próbę tych, którzy twierdzą, że je znają. Dzięki temu scena towarzyska może zmienić swój charakter, choć nikt nie wstaje z miejsca. Podczas spotkania pozornie błaha prezentacja zmienia się w test tożsamości, bo gospodarz zna język, którego jego goście potrafią jedynie udawać, że używają.

Landa czerpie też przyjemność z podsycania niepewności. Gdy spotyka Shosannę, widz szuka oznak, że ją rozpoznał, ale nie dostaje jednoznacznego potwierdzenia. Analizując scenę ze strudlem, warto zachować tę dwuznaczność: nie trzeba twierdzić, że Landa wie wszystko, by wyjaśnić przerażenie młodej kobiety. Wystarczy, że zna ona jego możliwości i nie wie, ile zdążył odkryć. Właśnie w tej niepewności rośnie siła tej postaci.

Wyrafinowane maniery Landy nie świadczą też o jego moralnej wyższości. Kultura, elokwencja i dbałość o szczegóły współistnieją z prześladowaniami i morderstwami. Film nie pozwala utożsamiać wykształcenia z dobrocią. Landa potrafi trafnie odczytać cudze emocje i wykorzystać tę wiedzę, by krzywdzić. Jego empatia intelektualna, rozumiana jako zdolność przewidywania reakcji, nie oznacza solidarności z osobą, która cierpi.

Konfrontacja z Bridget ukazuje granice uprzejmej maski. Kiedy Landa decyduje się na bezpośrednią przemoc, nie musi zlecać jej innym. Ta scena przeczy wizji śledczego odciętego od zbrodni reżimu: jego udział w przemocy jest aktywny i osobisty. Elegancka rozmowa to dostępne mu narzędzie, a nie etyczna bariera, która powstrzymywałaby go przed przekroczeniem pewnych granic.

Oportunista, który próbuje napisać sobie własne uniewinnienie

Finał jasno pokazuje jego oportunizm. Landa dostrzega, że pozycja Rzeszy może przestać mu sprzyjać, i zamienia odkryty spisek w okazję do negocjacji. Chce uzyskać ochronę i uznanie w zamian za umożliwienie aliantom korzystnego rozstrzygnięcia. Zależy mu na czymś więcej niż tylko na przetrwaniu: chce kontrolować publiczną interpretację swoich czynów i przedstawić się jako kluczowy uczestnik zwycięstwa.

Nie uprawnia to jednak do stwierdzenia, że nigdy nie wierzył w nazizm. Film nie daje pełnego wglądu w jego najgłębsze przekonania ani politycznej biografii, która rozstrzygałaby tę kwestię. Pokazuje za to, że Landa jest gotów służyć machinie prześladowań, a potem ją porzucić, gdy znajduje korzystne dla siebie wyjście. Zaobserwowany oportunizm nie znosi odpowiedzialności za wcześniejsze czyny ani nie dowodzi, że były one ideologicznie obojętne.

W negocjacjach Hansa Landy z aliantami, słowa mają stworzyć nową tożsamość: tajnego współpracownika, dobroczyńcy i człowieka godnego nagrody. Raine odpowiada na tę próbę piętnem, którego nie da się usunąć, wypalonym obok munduru. Finał przeciwstawia negocjowalną opowieść cielesnemu znakowi, który ma uniemożliwić zatarcie przynależności Landy do reżimu.

Landa przegrywa właśnie tam, gdzie jego metoda wydawała się najmocniejsza. Trafnie ocenił strategiczne interesy dowódców, ale założył, że wszyscy będą działać w ramach tej umowy. Jego umiejętność odczytywania ludzi jest niezwykła, lecz nie niezawodna. Pewność, z jaką próbuje rozporządzać przyszłością, załamuje się, gdy napotyka człowieka gotowego ponieść konsekwencje nieposłuszeństwa. Bohater zostaje w końcu wystawiony na działanie siły, której nie potrafi już kontrolować rozmową.

Wróć do przewodnika po filmie Bękarty wojny.

Zobacz wszystkie artykuły w Bękarty wojny: język, kino i zemsta w okupowanej Francji