William Friedkin według Tarantina: próba wytrzymałości w Sorcerer

Sorcerer to jeden z filmów, za pomocą których Tarantino mierzył ambicje kina akcji. Jego podziw dla Williama Friedkina staje się zrozumiały w obliczu suspensu, który pozwala poczuć ciężar pojazdów, kruchość ludzkiego ciała i możliwość, że każdy wysiłek może skończyć się źle.

Sorcerer jako punkt odniesienia pod względem wymagań

Opublikowana przez Cinémathèque française 29 marca 2024 roku ustna historia filmu Sorcerer przytacza komentarz Tarantina: kiedy uważa, że przesuwa własne granice bardzo daleko, film Friedkina przypomina mu o poziomie wymagań, któremu trudno mu dorównać. Publikacja zachowuje tę wypowiedź, choć w tym fragmencie nie podaje pierwotnej daty jej wygłoszenia.

Film z 1977 roku znalazł się również wśród tytułów wybranych przez Tarantina do zestawienia Sight and Sound z 2012 roku. Zestawienie tych informacji pozwala udokumentować konkretny przejaw podziwu, nie czyniąc z niego pełnego rankingu filmografii Friedkina. Istotne jest to, że dzieło wciąż działa na niego jako doświadczenie widza i miara filmowych ambicji.

Sorcerer, znany również jako Carga maldita, opowiada o mężczyznach, którzy znaleźli się w sytuacji ekonomicznego i osobistego uwięzienia. Przyjęta przez nich praca obiecuje wyjście z impasu, ale wymaga przewiezienia niestabilnych materiałów wybuchowych przez teren grożący ich zgładzeniem. Niebezpieczeństwo nie jest poboczną przeszkodą na trasie — stanowi warunek umowy.

Wprowadzenie do historii ma znaczenie, ponieważ nie pozwala sprowadzić bohaterów do anonimowych kierowców w wielkiej sekwencji akcji. Każdy z nich ma inną przeszłość i powody, dla których nie może łatwo wrócić do dawnego życia. Widz nie musi ich podziwiać, by zrozumieć presję, która sprawia, że desperackie zadanie wydaje się akceptowalne.

Napięcie związane z pokonywaniem kilku metrów

W Sorcerer przemieszczenie się może wymagać więcej napięcia niż szybki pościg. Każde drżenie pojazdu i każda nierówność drogi nabierają znaczenia, bo znamy przewożony ładunek. Film uczy patrzeć na ruch z perspektywy odwrotnej do prędkości: najważniejsze jest, by podróż trwała bez niespodziewanego wstrząsu.

Przeprawa przez most skupia w sobie to doświadczenie. Woda, deszcz i niestabilna konstrukcja nie pozwalają traktować krajobrazu jak dekoracyjnego tła. Otoczenie wpływa na decyzje i ogranicza możliwość kontroli. Uwaga widza przenosi się z całego pojazdu na podporę, koło albo gest, bo każdy z tych szczegółów może przesądzić o wyniku.

Współpraca ma tu wymiar praktyczny. Mężczyźni mogą sobie nie ufać, ale zadanie wymaga skoordynowanych działań i przyjmowania pomocy. Film nie zamienia tej konieczności w natychmiastową przyjaźń. Podtrzymuje napięcie między obowiązkiem współdziałania a pragnieniem ochrony własnych interesów.

Film rozkłada w czasie także wyczerpanie. Pokonanie przeszkody nie przywraca sytuacji wyjściowej: sił jest mniej, zasobów ubywa, a pewność słabnie. Narastające trudności sprawiają, że kolejna przeszkoda ciąży na bohaterach tym bardziej, im więcej już przeszli. Suspens angażuje pamięć ciała, choć widz pozostaje na siedzeniu.

Hałas silników potęguje tę presję. Może podtrzymywać wrażenie nieustannego wysiłku, maszyny pracującej na granicy możliwości. Gdy dźwięk ustaje, zmienia się znaczenie przestrzeni, bo dalsza jazda i zatrzymanie niosą ze sobą różne zagrożenia.

Wrażenie materialności nie wymaga romantyzowania warunków na planie ani wymyślania zagrożeń, na jakie rzekomo narażona była ekipa. Można opisać efekt, jaki wywołują obrazy, nie twierdząc, że wszystko odbyło się bez przygotowań czy środków bezpieczeństwa. Kreowanie niebezpieczeństwa na ekranie i konkretna historia realizacji filmu to kwestie powiązane, ale odrębne.

Friedkin, miasto i cena pościgu

Francuski łącznik z 1971 roku pozwala przyjrzeć się innemu obliczu tej energii. Policyjny pościg rozgrywa się w miejskiej przestrzeni pełnej ludzi, którzy nie są celem protagonisty. Ruch niesie konsekwencje dla otoczenia. Napięcie wynika również z wrażenia, że ścigający może narazić na niebezpieczeństwo znacznie więcej niż własne życie.

Jako zestawienie krytyczne oba filmy łączy nacisk na tarcie z fizycznym światem. Sama wola bohatera nie wystarcza, by podporządkować sobie przestrzeń. Ulice, ruch uliczny, błoto czy niszczejące konstrukcje stawiają opór. Sprawny bohater może działać zdecydowanie, a mimo to pozostaje zdany na rzeczywistość, która nie gwarantuje mu sukcesu.

Zmienia to stosunek widza do skuteczności. Działanie może budzić podziw ze względu na trudność, a zarazem budzić wątpliwości z powodu swojej ceny. Friedkin nie musi przerywać opowieści, by sformułować tę sprzeczność: może pokazać ją w tej samej sekwencji, która wywołuje ekscytację. Widz daje się ponieść działaniu i dostrzega jego konsekwencje.

Sorcerer dodaje wymiar wyczerpania, który przedłuża niebezpieczeństwo poza pojedynczy spektakularny moment. Podróż może odebrać zdolność wyobrażenia sobie tego, co będzie dalej. Dotarcie do celu nie gwarantuje odzyskania życia, którego bohaterowie szukali. Obietnica zarobku, która wprawiła akcję w ruch, staje się coraz mniej istotna wobec tego, co musieli przejść.

Wypowiedź Tarantina przytoczona przez Cinémathèque znajduje tu szczególnie wyraźne uzasadnienie. Film oferuje coś trudniejszego do odtworzenia niż pojedynczy obraz ryzyka: narastające doświadczenie, w którym każdy wysiłek pozostawia ślad, a świat zdaje się wywierać presję nawet po zakończeniu sekwencji. O jego podziwie świadczy gotowość, by ponownie skonfrontować się z tym filmem.

Zobacz wybór reżyserów i aktorów podziwianych przez Tarantina.

Zobacz wszystkie artykuły w Filmowcy i aktorzy, których podziwia Quentin Tarantino