John Milius oczami Tarantino: scenariusze, bohaterowie i Wielka środa

Milius zajmuje szczególne miejsce w filmowej pasji Tarantino: jego bohaterowie potrafią mówić jak legendy, zanim nauczą się żyć jak zwykli ludzie.

Upodobania, które dopuszczają różnice

Quentin Tarantino bronił Johna Miliusa, nie sprowadzając jego filmografii do zbioru uzbrojonych mężczyzn. W recenzji opublikowanej przez New Beverly, a przytoczonej przez Rotten Tomatoes 22 czerwca 2020 roku, wskazał Dillingera jako swój osobisty faworyt, uznając zarazem Wielką środę za film, który można uznać za klasyczne dzieło reżysera. To rozróżnienie jest wymowne: ulubiony film i film reprezentatywny nie muszą być tym samym. Nie oznacza też zamkniętego rankingu wszystkich jego scenariuszy.

Dillinger, który miał premierę w 1973 roku, i Wielka środa z 1978 roku zdają się należeć do odrębnych światów. Pierwszy opowiada o ściganych przestępcach, drugi przygląda się grupie surferów, którzy przechodzą z młodości w dorosłość. Oba filmy pozwalają jednak zastanowić się nad relacją między grupą a jej wyobrażeniem o tym, jak chce być zapamiętana. Przygoda staje się sposobem na stworzenie legendy, która może przetrwać dłużej niż ludzie, na których się opiera.

To podobieństwo pomaga zrozumieć zainteresowanie takim widzem jak Tarantino. Bohaterowie Miliusa rzadko zadowalają się pełnieniem praktycznej funkcji. Rozmawiają, rywalizują i popisują się, jakby ktoś miał później opowiedzieć ich historię. Ten gest ma wartość ceremonialną. Starcie, pożegnanie czy wejście mężczyzny do pokoju mogą być ważne zarówno ze względu na wpływ, jaki wywierają na innych, jak i na to, co zmieniają w biegu wydarzeń.

Wielka środa i epicka opowieść o utracie młodości

Wielka środaopowiada o Mattcie, Jacku i Leroyu, granych przez Jana-Michaela Vincenta, Williama Katta i Gary’ego Buseya. Ich przyjaźń rozwija się wokół surfingu, ale morze nie wyczerpuje tematu filmu. Ważne są również starzejące się ciała, nowe obowiązki i rozstania, które uniemożliwiają zachowanie niezmienionego stylu życia. Plaża staje się miejscem, do którego można wrócić, ale nie potrafi przenieść bohaterów dokładnie do chwili, od której zaczęli.

Dzięki strukturze filmu upływ czasu odczuwa się poprzez różnice między kolejnymi spotkaniami. Żarty i fizyczna energia nabierają innego znaczenia, gdy wracają po dłuższej nieobecności. Widz poznaje przyjaciół jako grupę, a następnie zaczyna dostrzegać w nich jednostki, których losy potoczą się różnymi drogami. To napięcie sprawia, że nostalgia nie sprowadza się do szeregu miłych obrazów. Wspominanie oznacza również uznanie, że czegoś nie da się już powtórzyć w ten sam sposób.

Sceny surfingu nadają osobistym konfliktom spektakularną skalę. W obliczu fal człowiek wydaje się mały, a mimo to pozostaje w centrum naszej uwagi. Chodzi o zachowanie równowagi wobec siły, której nie da się całkowicie opanować. W takim odczytaniu filmu ta relacja dobrze oddaje różnicę między pewnością siebie właściwą młodości a późniejszym doświadczeniem własnych ograniczeń. Nie trzeba traktować każdej fali jak alegorii, by to dostrzec.

Dlatego ponowne spotkanie wywołuje inne emocje niż typowe sportowe zwycięstwo. Nie chodzi wyłącznie o to, kto lepiej wykona ewolucję. Ważne jest, że bohaterowie znów dzielą przestrzeń, której znaczenie się zmieniło. Świętowanie zawiera w sobie pożegnanie, a pożegnanie pozwala docenić to, czego się doświadczyło. To epicka opowieść o przyjaciołach, która trwa właśnie dlatego, że młodości nie da się przedłużyć na zawsze.

Scenarzysta stojący za monumentalnym głosem

Aby docenić Miliusa, warto odróżnić jego pracę reżyserską od wkładu w filmy innych twórców. Wśród jego scenariopisarskich dokonań znajdują się Czas apokalipsy i Wielka środa; tę drugą napisał wspólnie z Dennisem Aabergiem. Uznanie tych współautorskich prac pozwala uniknąć przypisywania mu w pojedynkę każdej decyzji podjętej przy zbiorowym dziele. Pomaga też dostrzec, co scenarzysta może wnieść, zanim aktorstwo, montaż i inscenizacja zmienią oddziaływanie jego słów.

W jego opowieściach dialog często odwołuje się do kodeksów postępowania. Bohaterowie mówią o odwadze, lojalności czy przynależności, ale później muszą działać w warunkach, które utrudniają im trzymanie się tych zasad. Siła dramatu rodzi się z różnicy między słowami a zachowaniem. Wielka deklaracja może być szczera, śmieszna albo jednocześnie szczera i śmieszna; decydujące jest to, jak scena wystawia na próbę osobę, która ją wygłasza.

Dlatego nie wystarczy opisać jego pisarstwa jako nagromadzenia dobitnych kwestii. Słowa potrzebują sytuacji, która nada im wagę. Oczekiwanie na starcie, spojrzenie towarzysza czy świadomość porażki mogą zmienić kilka słów w obietnicę trudną do spełnienia. Monumentalny styl Miliusa działa najlepiej, gdy pod powierzchnią kryje się ta kruchość.

Ocena Tarantino zachęca do spojrzenia na tę twórczość szerzej: reżyser Dillingerapotrafi również zbudować opowieść wokół przyjaźni i straty. Kontekst dla innych dyskusji o scenarzystach, różnych wersjach i filmach lat siedemdziesiątych daje Cinema Speculation, książka ukazująca Tarantino jako krytyka. Miliusa warto poznawać przez porównywanie konkretnych dzieł, bez zamieniania podziwu w automatyczną aprobatę dla każdej postaci, wypowiedzi czy decyzji w jego karierze.

Zobacz wybór reżyserów i aktorów podziwianych przez Tarantino.

Zobacz wszystkie artykuły w Filmowcy i aktorzy, których podziwia Quentin Tarantino