Uwielbienie dla Corbucciego ma precyzyjny wyraz: Tarantino przedstawia go jako drugiego najważniejszego reżysera włoskiego westernu, zaraz po Leone.
Co tak naprawdę oznacza drugie miejsce
W dokumencie Django & Django, wyreżyserowanym przez Lucę Reę i zaprezentowanym w 2021 roku, Quentin Tarantino rozwija swoją opowieść o podziwie dla Sergia Corbucciego. Sformułowanie przytoczone przez dystrybutora, Shameless Films, określa go jako drugiego najlepszego reżysera włoskich westernów. To określenie ma znaczenie: nie jest to udowodniony ranking wszystkich twórców westernów na świecie ani stwierdzenie, że Corbucci automatycznie przewyższa każdego amerykańskiego reżysera.
Tarantino wyraził tę sympatię już wcześniej. Na liście, którą w styczniu 2009 roku przekazał serwisowi The Spaghetti Western Database, Django zajmowało trzecie miejsce, a Wielka cisza czternaste. Oba wybory świadczą o nieustającym zainteresowaniu twórczością Corbucciego, choć pozycja filmu na osobistej liście sama w sobie nie wyjaśnia powodów tego podziwu. Aby je zrozumieć, warto przyjrzeć się temu, jaki Dziki Zachód tworzą jego obrazy.
Twórczość Corbucciego prowadzi na terytorium, gdzie przemoc może być wpisana w instytucje, gospodarkę i codzienne życie. Bohater nie zawsze trafia do społeczności, która odzyska równowagę, gdy tylko rozprawi się ze złoczyńcą. Czasem jest ona zorganizowana w taki sposób, że okrucieństwo się opłaca. Ta różnica zmienia oczekiwania związane z pojawieniem się rewolwerowca.
Django: bohater wkracza, ciągnąc za sobą trumnę
Django, film z 1966 roku, przedstawia Franca Nera przemierzającego błotnisty krajobraz z trumną. Obraz ten ustanawia osobliwą relację między ruchem a brzemieniem: bohater idzie naprzód, ale niesie coś, co należy do świata śmierci. Zanim poznamy jego zamiary, sama jego obecność rodzi pytanie. Tajemnica nie wymaga natychmiastowego wyjaśnienia słowami; kryje się w widocznym działaniu i przedmiocie, którego nie sposób zignorować.
Błoto zmienia też fakturę westernu. Utrudnia poruszanie się, brudzi ciała i odbiera wędrówce szlachetność. Przestrzenie wydają się zużyte i niegościnne. Krajobraz nie jawi się jako obietnica nieograniczonej wolności, lecz jako materia ciążąca na tych, którzy próbują go przemierzyć. To fizyczne doświadczenie przygotowuje grunt pod historię, w której przewaga bohatera również nie jest z góry zagwarantowana.
Przemoc walczących ze sobą grup umieszcza bohatera w systemie dominacji i oportunizmu. Interwencja nie oznacza znalezienia moralnie nieskazitelnej strony, z którą można bez zastrzeżeń się utożsamić. Widz musi śledzić sojusze i odróżniać to, co bohater mówi, od tego, co próbuje osiągnąć. Samotny rewolwerowiec nadal fascynuje, ale jego droga jest uwikłana w interesy, które nie znikają po pokazie biegłości.
Kluczowe znaczenie ma kruchość ludzkiego ciała. Rewolwerowca zwykle definiują szybkość i zręczność jego dłoni; zagrożenie dla nich podważa tożsamość, jaką przypisuje mu gatunek. U Corbucciego przemoc wpływa na samą zdolność do działania. Napięcie nie polega wyłącznie na oczekiwaniu na kolejny pojedynek, ale także na pytaniu, co zostaje z bohatera, gdy traci część tego, co czyniło go niebezpiecznym.
Wielka cisza i kruchość sprawiedliwości
Relacja między krajobrazem a ciałem pozwala porównać oba filmy, nie sprowadzając różnic do fabuły: marsz przez błoto i przedzieranie się przez śnieg wiążą się z odmiennymi, wyraźnie odczuwalnymi przeszkodami.
Wielka cisza, film z 1968 roku, zamienia błoto na śnieg i stawia Jeana-Louisa Trintignanta naprzeciw Klausa Kinskiego. Zimno nie jest przyjemną dekoracją otaczającą akcję. Wpływa na ruch, odosobnienie i zależność od nielicznych schronień. Biel krajobrazu nie zapewnia też moralnej jasności: czysta powierzchowność może skrywać głęboko okrutny porządek.
System nagród zmienia zabijanie w płatne zajęcie. Prawo może służyć za osłonę tym, którzy czerpią korzyści z prześladowania bezbronnych. Wskutek tego konflikt trudniej rozwiązać za pomocą prostego podziału na stróżów prawa i przestępców. Widz musi zwrócić uwagę na to, kto zyskuje władzę dzięki normom, a kto staje się ich ofiarą.
Milczący bohater kieruje uwagę na gesty, spojrzenia i relacje, które nawiązuje z innymi. Jego powściągliwość nie tłumi emocji, lecz zmusza do dostrzegania ich bez ciągłego wsparcia ze strony objaśniających dialogów. Na jego tle pewność siebie antagonisty niepokoi, bo zdaje się opierać na czymś trwalszym niż jego indywidualne umiejętności: na otoczeniu, które toleruje i nagradza jego postępowanie.
Nie zdradzając zakończenia, film pozwala ocenić, w jakim stopniu western musi obiecywać, że sprawiedliwość jest możliwa. Corbucci podważa to oczekiwanie i zmusza do dostrzeżenia różnicy między pragnieniem naprawienia krzywd a posiadaniem środków, by tego dokonać. Podziw Tarantina obejmuje tu kino widowiskowe i surowe, rozpoznawalne jako przygoda, a zarazem trudne do przyjęcia jako pocieszenie. Oglądanie Django obok Wielkiej ciszy pozwala dostrzec dwa warianty tej surowości, nie sprowadzając reżysera do jednego obrazu przemocy.
Zobacz wybór reżyserów i aktorów podziwianych przez Tarantina.
Zobacz wszystkie artykuły w Filmowcy i aktorzy, których podziwia Quentin Tarantino
