Polemika wymaga oddzielenia reżysera od aktora oraz konkretnych filmów, które mogą komplikować każdą ogólną ocenę.
Kontrowersyjna wypowiedź i krytyczna odpowiedź
W grudniu 2012 roku, rozmawiając z Henrym Louisem Gatesem dla The Root, Quentin Tarantino ostro skrytykował Johna Forda w kwestiach rasowych. Wypowiedź ta zapoczątkowała dyskusję, która nie sprowadzała się do pytania, czy jeden reżyser powinien podobać się drugiemu. Stawką były przedstawienia ludów rdzennych, pamięć o westernie i sposób przypisywania stanowiska moralnego obszernej filmografii.
Kent Jones odpowiedział w majowo-czerwcowym numerze z 2013 roku czasopisma Film Comment, w eseju zatytułowanym Nietolerancja: Quentin Tarantino kontra John Ford. Podważył to uogólnienie i wskazał takie filmy jak Fort Apache, Sierżant Rutledge oraz Jesień Czirokezów, domagając się bardziej zniuansowanej interpretacji. Jego argument nie wymaga uniewinnienia każdego przedstawienia z kina klasycznego: zachęca do zbadania, jak działa każdy film, zanim sprowadzi się niejednorodny zbiór do jednej tezy.
Polemika jest użyteczna właśnie wtedy, gdy zachowuje się różnicę między oceną a dowodzeniem. Tarantino wyraża krytyczne stanowisko, a Jones podważa zakres jego historycznej interpretacji. Widz nie musi wybierać jednego autorytetu i przestawać oglądać. Może wykorzystać tę różnicę zdań, by zadać bardziej precyzyjne pytania: kto ma głos, z czyjej perspektywy opowiadana jest historia i jakie zachowania narracja uznaje za uprawnione.
Co się zmienia, gdy przyglądamy się konkretnemu filmowi
Klasyczny western często wykorzystywał konflikt między osadnikami, wojskiem a ludami rdzennymi jako motor przygody. Ta tradycja zawiera stereotypy, wykluczenia i uproszczenia, które zasługują na ponowną ocenę. Uznanie istnienia ogólnego problemu nie rozstrzyga jednak automatycznie o znaczeniu każdej sceny. Film może powielać uprzedzenie, a jednocześnie na innym poziomie podważać autorytet tych, którzy je podtrzymują. Takie napięcia wymagają uwagi, a nie etykiety, która miałaby je unieważnić.
Poszukiwacze, film z 1956 roku, to szczególnie wdzięczny przykład do takiej dyskusji. Ethan Edwards, grany przez Johna Wayne’a, potrafi poprowadzić poszukiwania, ale jego nienawiść również stanowi zagrożenie. Siła tej postaci nie oznacza, że jej perspektywa wyznacza moralną miarę całego filmu. Opowieść pozwala podziwiać pewne umiejętności bohatera, a zarazem obawiać się tego, co może z nimi zrobić.
Kadrowanie, reakcje innych postaci oraz relacja Ethana z przestrzenią domową budują tę dwuznaczność. Oglądanie filmu z perspektywy głównego bohatera nie musi oznaczać akceptacji wszystkich jego poglądów. Samo dostrzeżenie krytycznego dystansu nie wystarczy też, by uznać, że wszystkie problemy związane z przedstawieniem zostały przezwyciężone. Analiza wymaga uwzględnienia obu kwestii: tego, co dzieło podważa, i ograniczeń, które zachowuje, robiąc to.
Taka sama ostrożność jest potrzebna w odniesieniu do biografii reżysera. Jego czyny, wypowiedzi i osobiste powiązania mogą stanowić kontekst, ale nie zastępują analizy sceny. Gdy traktuje się je jako całkowity dowód znaczenia wszystkich jego filmów, łatwo przeoczyć różnice widoczne na ekranie. Rzetelna dyskusja o Fordzie wymaga wskazywania konkretnych obrazów i relacji narracyjnych, a także formułowania oceny jego osoby.
Dlaczego John Wayne wymaga osobnego zniuansowania
Warto też odróżnić postać od aktora, który ją gra. To, że Wayne uwiarygodnia autorytarną postać, nie dowodzi, iż narracja aprobuje każdą jej decyzję; taką aprobatę trzeba by dostrzec w samym filmie.
John Ford i John Wayne współpracowali przy ważnych filmach, ale nie są jedną i tą samą osobą. Wayne pracował z innymi reżyserami, a jego ekranowy wizerunek pełnił różne funkcje w zależności od dzieła. Wielokrotnie wyrażany przez Tarantino podziw dla filmu Rio Bravo, wyreżyserowanego przez Howarda Hawksa w 1959 roku, z Wayne’em w roli głównej, nie pozwala opisać jego stanowiska jako całkowitego odrzucenia dorobku ekranowego aktora.
W filmie Rio Bravo autorytet szeryfa buduje się wokół niewielkiej społeczności jego współpracowników. Oczekiwanie i wspólne spędzanie czasu pozwalają bohaterom poznać się, pomagać sobie i wzajemnie irytować. Film nie opiera się wyłącznie na zdolności protagonisty do narzucenia swojej decyzji. Znaczenie ma również to, jak przyjmuje pomoc lub ją odrzuca oraz jak docenia umiejętności tych, którzy pozostają u jego boku.
Porównanie tej postaci z Ethanem Edwardsem pozwala zauważyć, jak bardzo zmienia się gwiazdor, pozostając przy tym rozpoznawalny. Ciało, głos i niektóre gesty Wayne’a zapewniają ciągłość, ale narracja nadaje im inne znaczenie. Ta sama ekranowa obecność może budować zaufanie grupy albo stać się zagrożeniem dla tego, co bohater rzekomo próbuje odzyskać. Ta różnorodność jest jednym z powodów, by oddzielić ocenę aktora od ogólnej oceny westernu.
Najprecyzyjniejsze ujęcie tej polemiki zachowuje zatem trzy odrębne poziomy: otwartą krytykę Forda ze strony Tarantino, odpowiedź tych, którzy uznają jego historyczną interpretację za niewystarczającą, oraz fakt, że Wayne pojawia się także w filmach podziwianych przez Tarantino. Rozdzielenie tych kwestii nie łagodzi sztucznie sporu. Pozwala zrozumieć, o co toczyła się dyskusja, i nie sprowadzać stanowczej wypowiedzi do szerszej tezy, której przeczą znane upodobania samego reżysera.
Zobacz wybór reżyserów i aktorów podziwianych przez Tarantino.
Zobacz wszystkie artykuły w Filmowcy i aktorzy, których podziwia Quentin Tarantino
