Argento i Mario Bava w kinofilskiej pamięci Tarantina

Bava i Argento reprezentują dwa odmienne spotkania z włoskim horrorem: świadomość autorskiego stylu wizualnego oraz entuzjazm wobec przemocy inscenizowanej z rozmachem.

Black Sabbath i odkrycie reżysera

Relacja Quentina Tarantina z twórczością Maria Bavy ma jeden szczególnie rozpoznawalny tytuł: Black Sabbath, antologia horroru z 1963 roku. 1 czerwca 2021 roku No Film School opublikowało wywiad dla SiriusXM, w którym Tarantino zaliczył ten film do swoich formacyjnych wspomnień filmowych. Z jego wypowiedzi wynika, że dzięki temu filmowi zwrócił uwagę na osobę reżysera i zapragnął poznać inne jego dzieła.

Taka zmiana spojrzenia różni się od zwykłego czerpania przyjemności z pojedynczej historii. Widz może zapamiętać potwora lub zakończenie, nie zastanawiając się, kto zorganizował obrazy. Rozpoznać reżysera to dostrzec, że kolor, długość oczekiwania czy sposób ukazania twarzy wynikają z konkretnych decyzji. Film przestaje być jedynie czymś, co się dzieje, i zaczyna być postrzegany również jako coś skonstruowanego.

Struktura filmu Black Sabbath, znanego także jako Trzy oblicza strachu, sprzyja takiemu odbiorowi. Opowieści przedstawiają różne zagrożenia, ale widz może porównywać, jak podczas jednego seansu budowany jest niepokój. Nie wszystkie epizody muszą wywoływać identyczne wrażenie, by dostrzec wspólną dbałość o przestrzeń, przedmioty i przemianę codziennej sytuacji w coś niezwykłego.

Format antologii wymaga ponadto oszczędnego wprowadzania w świat przedstawiony. Krótka opowieść ma mniej czasu na zbudowanie własnego świata, dlatego musi zdecydować, jakie informacje ujawnić, a jakie pozostawić poza kadrem. Telefon, przedmiot lub nieruchoma postać mogą nabrać nieproporcjonalnie dużego znaczenia. Napięcie zależy od tego, czy widz oczekuje zmiany, zanim dowie się, jaką formę ona przybierze. Bava zamienia to oczekiwanie w doświadczenie wizualne.

Deep Red i fascynacja filmowym artifice

W przypadku Daria Argenta udokumentowane wspomnienie dotyczy filmu Deep Red, z 1975 roku, znanego w Hiszpanii jako Rojo oscuro. 26 października 2020 roku IndieWire przytoczyło komentarze Tarantina o wrażeniu, jakie wywarła na nim w młodości seria morderstw. Jego entuzjazm dotyczył intensywności tego kinowego widowiska. Nie oznacza to moralnej aprobaty dla przedstawionych czynów ani potwierdzonego upodobania do każdego filmu Argenta.

Deep Red sprawia, że patrzenie staje się niebezpieczne. Główny bohater jest świadkiem zbrodni, ale samo zobaczenie czegoś nie oznacza, że się to zrozumiało. Śledztwo zmusza do ponownego przywoływania w pamięci obejrzanych już obrazów i zastanawiania się, który szczegół został błędnie zinterpretowany. Ta relacja między pamięcią a percepcją czyni widza częścią problemu: on również mógł otrzymać jakąś informację, nie umiejąc jej rozpoznać.

Inscenizacja dodaje kolejną warstwę. Przestrzenie nie są neutralnym tłem, a przedmioty potrafią przyciągać uwagę, zanim ujawni się ich znaczenie dla fabuły. Kadr buduje obietnice i podejrzenia. Czasem zagrożenie zdaje się czaić w jakimś miejscu, bo film nauczył nas mieć je na oku; innym razem wizualnie interesujący szczegół odwraca uwagę od tego, co później okaże się kluczowe. Śledztwo jest również ponownym przyglądaniem się własnemu sposobowi patrzenia.

Dźwięk i muzyka potęgują tę niepewność. Wspomnienie dźwięku może posłużyć jako wskazówka, a energia muzyki w danej sekwencji zmienia relację między oczekiwaniem a zaskoczeniem. Morderstwo nie pojawia się wyłącznie jako informacja, która popycha zagadkę naprzód. Staje się sekwencją o własnym rytmie, której przebieg może jednocześnie fascynować i niepokoić. Ta formalna autonomia pomaga zrozumieć rodzaj entuzjazmu, o którym mówił Tarantino.

Dwie drogi do włoskiego horroru, bez mylenia gatunków

Zestawienie Bavy i Argenta nie oznacza, że wszystkie ich filmy należą do nurtu giallo. Black Sabbath to antologia horroru z opowieściami i wersjami dystrybucyjnymi, które warto rozróżniać; Deep Red koncentruje się na śledztwie w sprawie zbrodni. Obu reżyserów łączy intensywna dbałość o formę, ale ich dzieł nie należy traktować jako wymiennych przykładów rzekomo jednolitej włoskiej formuły.

Dla osób, które chcą poznać te upodobania, oba filmy pozwalają na klarowne porównanie. U Bavy można przyjrzeć się temu, jak krótki epizod wprowadza zagrożenie i przekształca je. U Argenta — temu, jak dłuższa narracja czyni wspomnienie obrazu siłą napędową zagadki. Taka kolejność oglądania to propozycja interpretacyjna, a nie lista ułożona przez Tarantina. Jego wypowiedzi dokumentują punkty wyjścia; późniejsza analiza filmów otwiera własną ścieżkę.

Związek z włoskim thrillerem giallo zasługuje na osobną dyskusję o formach i wpływach. Tutaj ważne jest, by pamiętać o Tarantino jako widzu zainteresowanym doświadczeniami, których nie sprowadza do szukania materiału dla własnego kina. Zainteresowanie innymi włoskimi twórcami, takimi jak Lucio Fulci, otwiera kolejną, odrębną perspektywę. Dostrzeganie tych różnic pozwala precyzyjnie mówić o podziwie i uniknąć tworzenia rankingu, który łączyłby wypowiedzi z różnych momentów w jedną deklarację.

Zobacz zestawienie reżyserów i aktorów podziwianych przez Tarantina.

Zobacz wszystkie artykuły w Filmowcy i aktorzy, których podziwia Quentin Tarantino