Anachronizm muzyczny u Tarantino: kiedy przeszłość brzmi współcześnie

Piosenka powstała po epoce, w której rozgrywa się opowieść, może przybliżyć widzowi pewne emocje, nie udając, że istniała już wtedy. Tarantino wykorzystuje ten dystans, by dodać scenom energii i zmienić perspektywę patrzenia na przeszłość.

Dwie epoki mogą współistnieć w jednej scenie

Anachronizm muzyczny pojawia się wtedy, gdy w filmie osadzonym w określonej epoce wykorzystuje się utwór przywołujący późniejszy czas. Nie należy mylić go z samym faktem, że ścieżka dźwiękowa powstała podczas produkcji filmu: niemal każda oryginalna muzyka do filmu historycznego powstaje po opisywanych wydarzeniach. Chodzi o to, jak dźwięk łączy się z przedstawionym światem i oczekiwaniami widza.

W filmie „Bękarty wojny” utwór „Cat People” Davida Bowiego towarzyszy przygotowaniom Shosanny do premiery. Nagranie pochodzi z lat osiemdziesiątych, a akcja filmu rozgrywa się podczas II wojny światowej. Scena nie sugeruje, że Shosanna ma płytę z przyszłości. Muzyka jest skierowana do widza i sprawia, że jej przygotowania nabierają intensywności niezależnej od repertuaru dostępnego we Francji pod okupacją.

Dystans czasowy można odczuć nawet bez znajomości dokładnej daty. Głos, produkcja i energia nagrania należą do innej pamięci dźwiękowej niż ta, którą zwykle kojarzymy z tamtym okresem. Film nie próbuje całkowicie ukryć tego zgrzytu. Wykorzystuje go, by postać z przeszłości zyskała bezpośrednią obecność we współczesnej formie filmowej.

Hip-hop w „Django” zmienia to, kto znajduje się w centrum uwagi

W „Django” utwory „100 Black Coffins” Ricka Rossa i „Unchained”, łączący nagrania Jamesa Browna i 2Paca, wprowadzają inny rodzaj historycznego dystansu. Akcja rozgrywa się przed wojną secesyjną, a te głosy nie należą do codziennego pejzażu dźwiękowego tamtej epoki. Ich obecność tworzy powiązanie z późniejszymi formami afirmacji i afroamerykańskiego oporu kulturowego.

Nie chodzi po prostu o to, by strzelanina wydawała się szybsza. Muzyka może zmienić sposób, w jaki postrzegamy sprawczość bohatera. Django przestaje być jedynie kimś, komu porządek niewolniczy wyznacza określoną rolę, i zyskuje wymiar bohatera kina akcji ukształtowanego przez współczesność. Ten wybór nie sprawia, że jego doświadczenia stają się dokumentalnym opisem tego, jak żyło się wtedy ani jakiej muzyki słuchano.

Hip-hop w filmie „Django” współistnieje z zapożyczeniami z włoskich westernów i nowymi piosenkami z innych gatunków. Film nie proponuje jednej, uniwersalnej formuły dźwiękowej emancypacji. Przeplata różne brzmienia, pozwalając przejść od bolesnej pamięci do działania, od oczekiwania do konfrontacji. Anachronizm jest częścią szerszej kompozycji, a nie całkowitym zastąpieniem przeszłości nowoczesnym stylem.

Nie wszyscy widzowie zareagują tak samo. Jedni mogą odebrać tę muzykę jako wyzwalającą, inni uznać, że burzy historyczną iluzję. Analiza może wyjaśnić, skąd bierze się ten efekt, nie narzucając jednej, uniwersalnej emocji. Ten wybór uwidacznia ingerencję filmowca i pozostawia widzowi przestrzeń na wypracowanie własnego stosunku do niej.

Wprowadzenie nowoczesnego głosu może też sprawić, że przeszłość przestanie przypominać odległą gablotę. Scena przypomina, że jej obrazy zostały wybrane i zmontowane z myślą o późniejszej publiczności, która potrafi łączyć historyczne konflikty z formami kultury wciąż uznawanymi za bliskie.

Wierność historii a prawda emocji

Anachroniczna piosenka nie dowodzi, że film nie interesuje się historią. Może współistnieć z uwagą poświęconą instytucjom, hierarchiom i formom przemocy. Zmienia się natomiast konwencja przedstawienia: dźwięk nie ma wyczerpująco odtwarzać tego, co można by usłyszeć w danym miejscu. Scena wykorzystuje późniejszą perspektywę, by nadać znaczenie przedstawionym wydarzeniom.

Ten zabieg należy odróżnić od niezamierzonego błędu w świecie przedstawionym. Gdyby postać obsługiwała urządzenie, które jeszcze nie istniało, a film pokazywałby je jako coś codziennego, mielibyśmy do czynienia z innym problemem. W przykładach z Bowiem czy Rickiem Rossem nie ma przyszłego źródła dźwięku, którym posługują się bohaterowie. Niezgodność czasowa tkwi w muzycznym akompaniamencie, za pomocą którego film może budować skojarzenia niedostępne postaciom.

Kontrast może też zmienić sposób, w jaki odbieramy rytualną czynność. Ubieranie się, spacer czy jazda konna to proste działania, które piosenka może przekształcić w przygotowania do konfrontacji. Muzyka nadaje im odpowiedni czas trwania i buduje oczekiwanie na nagły zwrot. Bohater wykonuje te same konkretne czynności, ale ścieżka dźwiękowa osadza je w energii, którą widz rozpoznaje z innej epoki.

Muzyczne zapożyczenia przypominają też, że przeszłość trafia do kina za pośrednictwem wcześniejszych przedstawień. Western Tarantino może brzmieć jak włoski western nakręcony wiele dekad po epoce, w której rozgrywa się akcja obu filmów. Tę drugą warstwę czasową zwykle łatwiej zaakceptować, bo stała się konwencją gatunku. Hip-hop wyraźniej uwidacznia zabieg, który kino historyczne stosuje już na inne sposoby.

Anachronizm muzyczny otwiera więc dialog między epokami. Film zachowuje konflikt właściwy swoim czasom i pozwala mu wybrzmieć za sprawą głosów, które pojawiły się później. Skuteczność tego zabiegu zależy od konkretnej relacji między utworem, bohaterem i momentem narracyjnym. Gdy ta relacja działa, dystans nie znika — staje się częścią siły, z jaką współczesność patrzy na przeszłość i ją przepisuje.

Wróć do muzyki i ścieżek dźwiękowych Tarantino.

Zobacz wszystkie artykuły w Muzyka i dźwięk u Tarantino: jak zmienia się scena