Mściciele Tarantina korzystają z rozwiązań znanych z kina o samozwańczych stróżach prawa, ale ich cele i wewnętrzne sprzeczności nie pozwalają sprowadzić ich do obrońców trwałego porządku moralnego.
Mścicielem nie jest każda postać, która zabija
Kino o samozwańczych stróżach prawa zwykle skupia się na kimś, kto karze przestępców poza procedurami prawnymi. Atrakcyjność tej postaci wynika po części z obietnicy natychmiastowego działania: reaguje, gdy instytucje wydają się niezdolne do zapewnienia ochrony. Death Wish z Charlesem Bronsonem i Brudny Harry z Clintem Eastwoodem to przydatne punkty odniesienia w dyskusji o tej fantazji, choć ich bohaterowie nie zajmują tej samej pozycji. Paul Kersey jest cywilem, który staje się mścicielem; Harry Callahan należy do policji i wchodzi w konflikt z ograniczeniami narzucanymi przez instytucje.
To rozróżnienie pozwala uniknąć wrzucania wszystkich brutalnych opowieści do jednego worka. Płatny zabójca może mieć własne zasady, nie dążąc przy tym do wymierzenia sprawiedliwości. Uciekinier może się bronić, nie próbując oczyścić miasta. Ofiara może szukać konkretnych winnych, nie uznając, że ma władzę nad każdym nieznajomym. U Tarantina pojawiają się sytuacje wszystkich trzech rodzajów. Istotne pytanie nie brzmi jedynie: kto strzela, lecz także: jakie uzasadnienie przedstawia opowieść i jak daleko pozwala mu sięgać.
Nie warto też przedstawiać każdego podobieństwa jako wpływu, do którego reżyser się przyznał. Porównanie z Bronsonem czy Eastwoodem pozwala przyjrzeć się wspólnym schematom: początkowej krzywdzie, nieufności wobec publicznej ochrony, nauce przemocy i satysfakcji z ukarania winnych. Aby stwierdzić, że dana scena celowo odtwarza inną, potrzebne byłyby konkretne zbieżności albo świadectwo. Analizę tego motywu można prowadzić bez wymyślania wypowiedzi reżysera.
Miejska sceneria nasuwa jeszcze jeden problem. W fantazji o mścicielu miasto często jawi się jako wrogie miejsce, w którym niebezpieczeństwo może czaić się za każdym rogiem. Wiele historii o zemście Tarantina odchodzi od tego schematu. Rozgrywają się w różnych krajach i epokach, w zamkniętych społecznościach albo koncentrują się na konkretnej organizacji. Celem nie zawsze jest przywrócenie bezpieczeństwa na ulicy; może nim być odzyskanie bliskiej osoby, wyrównanie rachunków za zdradę albo zniszczenie systemu opresji.
Beatrix, Django i granice zadośćuczynienia
Historia Beatrix Kiddo opiera się na rozpoznawalnym schemacie zemsty: skrajna krzywda, przetrwanie, przygotowania i poszukiwanie winnych. Jej przeszłość jako zabójczyni komplikuje jednak podział na całkowicie niewinną ofiarę i zewnętrzne zło. Film może popierać jej prawo do ucieczki od Billa, nie wymazując przy tym faktu, że wcześniej należała do tego samego brutalnego świata. Pragnienie, by z niego odejść, jest częścią konfliktu, a nie dowodem na to, że zawsze pozostawała poza nim.
Scena z Vernitą Green unaocznia granice zadośćuczynienia. Śmierć przeciwniczki nie przekreśla konsekwencji, z którymi musi się zmierzyć jej córka. Beatrix dopuszcza możliwość przyszłej zemsty, a to otwiera łańcuch zdarzeń, którego nie da się zakończyć natychmiastową satysfakcją z walki. Osobisty kodeks uwzględnia świadomość krzywdy, ale nie gwarantuje, że krzywda zniknie. Zasady postępowania mogą współistnieć z wyrządzaniem kolejnych krzywd.
Django ma odmienną relację z prawem. W przedstawionym świecie niewolnictwo jest chronione przez instytucje, więc legalność i sprawiedliwość są radykalnie od siebie oddzielone. Poszukiwanie Broomhildy nie polega na przywróceniu wcześniej dobrego porządku publicznego. Chodzi o wyrwanie jej z systemu, który zamienia ludzi we własność. Opowieść o wyzwoleniu ma energię historii o zemście, ale jej horyzont jest inny niż w przypadku obywatela patrolującego własną dzielnicę.
Współpraca ze Schultzem również nie usuwa konfliktów moralnych. Praca łowcy nagród sprawia, że niektóre zabójstwa stają się autoryzowanymi transakcjami, podczas gdy inne czyny przedstawiane są jako niedopuszczalne, choć są legalne. Ta sprzeczność każe przyjrzeć się temu, kto określa, co wolno, i kto na tym korzysta. Film nie wymaga, by wszystkie postacie formułowały spójną teorię: ich niezgoda ujawnia się w decyzjach, odmowach i konsekwencjach działania w nierównych warunkach.
W Death Proof kobiety z drugiej grupy odpowiadają na doznaną przed chwilą krzywdę. Pościg odwraca swój bieg, a agresor traci kontrolę nad widowiskiem. Satysfakcja z tego odwrócenia ról jest wyraźna, ale nie zmienia bohaterek w stałą grupę samozwańczych stróżów porządku. Finał skupia zemstę na konkretnym epizodzie. Jego siła wynika z odwrócenia ról łowcy i ofiary, a nie z ustanowienia powszechnego programu obywatelskiego karania.
Osobiste kodeksy, które także ulegają złamaniu
Jules pokazuje, dlaczego kodeks przestępcy nie jest tym samym co niezłomna etyka. Na początku Pulp Fiction posługuje się podniosłą przemową, by wzmacniać swoją pozycję i zastraszać innych. Później ponownie ocenia własne postępowanie i próbuje zapobiec kolejnej masakrze. Kluczowe jest to, że zmienia sposób, w jaki postrzega samego siebie. Gdyby jego moralna tożsamość od początku była niezmienna, ta przemiana straciłaby sens. Możliwość powstrzymania się jest równie ważna jak zdolność do stosowania przemocy.
Pan White ukazuje inne pęknięcie. Jego lojalność wobec pana Orange może wydawać się cnotą na tle chłodnej kalkulacji pozostałych, ale prowadzi go też do fatalnej decyzji. Film nie podsuwa prostej zasady, według której współczucie zawsze ratuje albo zawsze niszczy. Pokazuje relację opartą na zaufaniu w świecie zbudowanym na fałszywych tożsamościach. Zawodowy kodeks zawodzi, bo sam nie potrafi rozstrzygnąć o ludzkiej więzi, która się zawiązała.
Bękarty działają natomiast podczas wojny, a nie jako mściciele miejscy. Ich przemoc może wpisywać się w fantazję odwetu na nazistach, ale bezrefleksyjne przeniesienie na nich schematu z filmu Death Wish zacierałoby różnicę między indywidualnym pościgiem, ruchem oporu i konfliktem zbrojnym. Obrazy kary mogą być podobne, choć ich konteksty historyczne i narracyjne pozostają odmienne. Takie rozróżnienie pozwala dyskutować o satysfakcji widza bez upraszczania wszystkich historii.
Tarantino wykorzystuje pragnienie, by zobaczyć, jak odpowiadają ci, których upokorzono lub zastraszono, a zarazem wprowadza ofiary pośrednie, wątpliwe decyzje i zmiany perspektywy. Nie otrzymujemy galerii morderców o niezachwianej moralności. Ich mściciele mogą być charyzmatyczni, skuteczni i zrozumiali, a mimo to nie stają się uniwersalnymi sędziami. Napięcie między przyjemnością czerpaną z kary a ograniczeniami każdego osobistego kodeksu sprawia, że kwestia sprawiedliwości pozostaje otwarta.
Czytaj dalej: gatunki i filmowe nawiązania u Tarantina.
Zobacz wszystkie artykuły w Przemoc i hołdy w filmach Tarantino: jak przekształca gatunki
