Bruceploitation: sobowtóry Bruce’a Lee i spojrzenie Tarantino

Bruceploitation zamieniła nieobecność Bruce’a Lee w rynek zastępców. Powiązanie tego zjawiska z Tarantino wymaga odróżnienia go od bezpośredniego wpływu aktora oraz kina sztuk walki w ogóle.

Jedno nazwisko, wiele twarzy

Bruceploitation to określenie cyklu filmów, które komercyjnie wykorzystywały wizerunek Bruce’a Lee, zwłaszcza po jego śmierci w 1973 roku. Cechą wyróżniającą tych filmów nie było po prostu pokazywanie sztuk walki: ich twórcy obiecywali pewną ciągłość z gwiazdą, która nie mogła już występować w nowych produkcjach. Podobne nazwiska, rozpoznawalne gesty i strategie reklamowe wzmacniały to skojarzenie. Podobieństwo mogło być jawnym zaproszeniem do zabawy albo sposobem na zmylenie oczekiwań widzów.

Bruce Li, Bruce Le, Bruce Liang i Dragon Lee to nazwiska związane z tym rynkiem. Nie byli jedną osobą ani wymiennymi wykonawcami. Każdy z aktorów miał własne umiejętności, dorobek i okoliczności, choć promocja często sprowadzała ich do podobieństwa do kogoś innego. Ta różnica między indywidualną karierą a narzuconą jej marką ma kluczowe znaczenie dla zrozumienia zjawiska bez sprowadzania jego bohaterów do zbioru żartów.

Dokument Enter the Clones of Bruce w reżyserii Davida Gregory’ego, zaprezentowany w 2023 roku, gromadzi świadectwa kilku z tych aktorów oraz osób pracujących w tej branży. Jego znaczenie dla tej historii polega na oddaniu głosu ludziom, którzy uczestniczyli w produkcji tych filmów. Pozwala przesunąć punkt ciężkości z pytania, czy kopia była przekonująca, na to, jak wytwarzano, sprzedawano i zapamiętywano zapożyczoną tożsamość filmową. Historia tej branży nie kończy się na fizycznym podobieństwie.

Warto odróżnić ten cykl od tradycji omawianych w chambarze, wuxia i azjatyckim kinie sztuk walki. Wuxia odnosi się do świata bohaterów i konwencji narracyjnych; kung-fu określa znacznie szerszy nurt kina walki; bruceploitation opisuje przede wszystkim komercyjne wykorzystywanie wizerunku gwiazdy. Film może czerpać z tych nurtów, ale nie oznacza to, że nazwy te znaczą to samo. Termin ten nie opisuje też całego kina produkowanego w Hongkongu w latach siedemdziesiątych.

Gwiazda w obiegu kinowym

Tego zjawiska nie da się oddzielić od międzynarodowego obiegu filmów. Dubbing, alternatywne tytuły i plakaty mogły na nowo kształtować tożsamość filmu na potrzeby innego rynku. Widz, który trafiał na te produkcje podczas popularnych seansów, mógł najpierw poznać ich związek z Bruce’em Lee z reklam, a dopiero później z tego, co zobaczył na ekranie. Dostęp do kontekstu produkcji nie zawsze był natychmiastowy. Obietnica ciągłości mogła mieć większe znaczenie niż zgodność z napisami końcowymi.

Nie oznacza to, że wszyscy widzowie byli oszukiwani. Można było również czerpać przyjemność z rozpoznawalnej wariacji i akceptować jej przesadę. Gwiazda budzi oczekiwania związane z ruchem, postawą i obecnością na ekranie; obserwowanie, jak inne ciało próbuje im sprostać, może wywołać podziw, rozczarowanie albo rozbawienie. Odbiór zależy od tego, jak dobrze zna się oryginał i czego szuka się podczas seansu. Naśladownictwo nie wywołuje jednego, z góry określonego efektu.

Ciało ma tu szczególne znaczenie, ponieważ sława Lee wiąże się z określonym sposobem poruszania się i zajmowania kadru. Skopiowanie fryzury czy okrzyku jest łatwiejsze niż odtworzenie połączenia szybkości, kontroli i osobowości, które widzowie z nim kojarzą. Ta rozbieżność może nieoczekiwanie stać się osią filmu. Może też dać aktorowi przestrzeń do odejścia od naśladownictwa i pokazania własnych umiejętności, choć kampania reklamowa nadal przedstawia go jako zastępcę.

Dzisiejsze oglądanie tych filmów skłania do zastanowienia się nad różnicą między drwiną a uważnym odbiorem. Dostrzeżenie wątpliwej strategii komercyjnej nie wymaga pogardzania całą pracą, jaką włożono w film. Choreografia, aktorzy drugoplanowi i pomysłowość niektórych scen mogą być interesujące niezależnie od obietnic reklamowych. Z drugiej strony docenianie tych elementów nie oznacza konieczności pochwalania każdego wykorzystania tożsamości Lee. Obie uwagi mogą współistnieć, nie sprowadzając całego cyklu do kategorii jednoznacznie dobrej lub złej.

Jaki związek można dostrzec z Tarantino

Kill Bill wyraźnie nawiązuje do ikonografii Bruce’a Lee za sprawą żółto-czarnego stroju Beatrix. To odniesienie nie wystarcza, by zaklasyfikować film jako bruceploitation. Bohaterka nie jest promowana jako nowy występ Lee ani nie przyjmuje jego nazwiska. Kostium stanowi część kompozycji odwołań, w której pojawiają się również inne tradycje sztuk walki. Rozpoznanie znajomego obrazu i stworzenie komercyjnego zastępcy gwiazdy to dwie różne rzeczy.

Pojawienie się Bruce’a Lee jako postaci w filmie Pewnego razu... w Hollywood na nowo zmienia naturę problemu. Mike Moh wciela się w postać historyczną w fikcyjnym utworze; scenę z Cliffem Boothem można rozpatrywać pod kątem sposobu przedstawienia Lee i przyjętej perspektywy. Częściowo biograficzna inscenizacja również nie jest jednak automatycznie częścią cyklu o sobowtórach z lat siedemdziesiątych. Spór o to, jak ukazano Lee, wymaga analizy tej sceny, a nie przypinania etykiety na podstawie samego podobieństwa.

Najciekawszy związek z Tarantino dotyczy uwagi poświęcanej dalszemu życiu popularnych obrazów. Poza filmem, który je rozsławił, mogą przetrwać poza, element stroju czy sposób rzucenia wyzwania rywalowi, krążąc w naśladownictwach i hołdach. Jego filmy często badają tę wspólną pamięć. Widz rozpoznaje coś, zanim zdoła wskazać źródło, a ta znajomość zmienia przyjemność płynącą ze sceny.

Nie trzeba wymyślać dialogów o Bruce’u Li czy Bruce’u Le, by uzasadnić takie porównanie. Konkretne przypisanie wymaga wskazania filmu, wersji i wypowiedzi. Jeśli nie da się tego zweryfikować, trafniej jest mówić o powinowactwach kulturowych i odróżniać je od udokumentowanego cytatu. Bruceploitation rzuca światło na rynek, który otaczał niepowtarzalną gwiazdę; Tarantino pozwala zastanowić się, jak jej wizerunek nadal jest wykorzystywany, poddawany dyskusji i przekształcany, choć nie wszystkie te działania są równoważne.

Czytaj dalej: gatunki filmowe i nawiązania u Tarantino.

Zobacz wszystkie artykuły w Przemoc i hołdy w filmach Tarantino: jak przekształca gatunki