Chambara, wuxia i kung-fu: azjatyckie tradycje w Kill Bill

Kill Bill łączy filmy i gatunki wywodzące się z różnych tradycji. Rozróżnienie chambary, wuxia i kina kung-fu pozwala docenić to połączenie, nie sprowadzając całego azjatyckiego kina akcji do jednej tradycji.

Trzy terminy, które nie znaczą dokładnie tego samego

Chambara to określenie japońskiego kina walk na miecze, często kojarzonego z opowieściami o samurajach. Wuxia oznacza chińską tradycję opowieści o bohaterach sztuk walki, przygodach i kodeksach postępowania, w których mogą pojawiać się nadzwyczajne umiejętności i walka z użyciem broni. W kinie kung-fu często większy nacisk kładzie się na trening i techniki walki wręcz. Granice między tymi tradycjami mogą się zacierać, ale terminy te nie są wymienne.

Kill Bill łączy elementy tych tradycji we własnej opowieści o zemście. Miecz Beatrix, nauka u Pai Meia i zmiany stylu nie składają się na jednolitą rekonstrukcję historyczną. Film prowadzi widza przez różne formy kina akcji, które można rozpoznać jako odrębne nawet bez znajomości ich nazw.

To rozróżnienie pozwala też uniknąć automatycznego przypisywania Shaw Brothers do jednego podgatunku. Wytwórnia zrealizowała wiele filmów i współpracowała z twórcami o różnych wrażliwościach. Jej logo na początku Kill Bill wskazuje na filmowe inspiracje, ale nie oznacza, że cała dalsza część filmu odtwarza konkretną produkcję studia.

Hołd składa się z obrazów, aktorów, muzyki i struktury. Obecność Sonny’ego Chiby i Gordona Liu przywołuje ich dorobek, rozpoznawalny dla widzów znających ich twórczość. Dla pozostałych postaci nadal liczą się przede wszystkim ich działania. Pamięć o obsadzie wzbogaca odbiór, nie zastępując potrzeby opowiedzenia zrozumiałej historii.

Miecz kształtuje relację z przestrzenią

Poszukiwania Hattoriego Hanzō nadają mieczowi wymiar autorski i wiążą go z obietnicą. Beatrix nie dostaje po prostu jakiejś broni: opowieść przedstawia jej twórcę i jego wyjątkową decyzję, by ponownie podjąć się pracy. To przygotowanie zmienia znaczenie miecza, gdy dochodzi do walki. Broń niesie ze sobą własną historię, zanim jeszcze zostanie użyta.

odwołania do chambary i kina samurajskiego w Kill Bill: część 1 widać w pojedynkach i kompozycjach, w których istotny staje się dystans między postaciami. Finałowe starcie z O-Ren kontrastuje z nagromadzeniem przeciwników we wnętrzu. Zmiana przestrzeni ogranicza wizualny zgiełk i pozwala inaczej spojrzeć na oczekiwanie, ruch i odpowiedź.

Film sięga też po przesadę przywodzącą na myśl różne odmiany kina eksploatacji. Obrazy obrażeń mogą wykraczać poza realizm i stawać się elementem wizualnym. Nie jest to opis historycznych technik walki, lecz część widowiska i mieszania konwencji, które proponuje film.

Miecz jest również widocznym łącznikiem między różnymi miejscami. Beatrix przemierza współczesne przestrzenie z przedmiotem kojarzącym się z innymi epokami i opowieściami. Kontrast między lotniskiem, nowoczesnym transportem a tradycyjną bronią pokazuje, że Kill Bill nie próbuje zamknąć swoich inspiracji w osobnych przegródkach. Mogą one współistnieć w tym świecie, ponieważ rządzi nim celowo hybrydowa logika filmowa.

Trening przesuwa punkt ciężkości akcji

Wraz z Pai Meiem uwaga przenosi się na proces zdobywania umiejętności. Mistrz poddaje Beatrix próbom i zamienia pozornie proste czynności w fizyczne wyzwania. Jedzenie, noszenie wody czy powtarzanie gestu stają się częścią jej doświadczenia. Trening ukazuje związek między czasem, bólem i wiedzą, który później będzie miał znaczenie dla fabuły. Codzienne powtórzenia przygotowują Beatrix na wyjątkową reakcję, gdy zostaje uwięziona.

epizod z Pai Meiem i jego nawiązania do chińskiego kina nie należy klasyfikować wyłącznie jako wuxia tylko dlatego, że rozgrywa się w chińskiej scenerii i przedstawia niezwykłego mistrza. Wyraźnie nawiązuje też do filmów kung-fu skupionych na dyscyplinie i przekazywaniu umiejętności. Precyzyjne nazewnictwo pomaga opisać, do której części tradycji odwołuje się ta scena.

Gordon Liu nadaje tej scenie szczególny wydźwięk ze względu na skojarzenia z filmem 36. komnata Shaolin. Pai Mei nie jest jednak tą samą postacią, którą Liu zagrał w tamtym filmie, a ten epizod nie stanowi dalszego ciągu tamtej historii. Aktor wnosi ze sobą pamięć o własnym dorobku, a fikcja przypisuje mu nową rolę. Dostrzeganie tej różnicy nie pozwala pomylić hołdu z fałszywym sequelem.

Osobnym wątkiem jest nawiązanie do Bruce’a Lee. Bruceploitation i obieg kina kung-fu wiążą się także z historią przemysłu filmowego, wizerunków naśladowców i międzynarodowej dystrybucji. Żółty kostium Beatrix może przywołać te skojarzenia, ale zainteresowanie Kill Bill sztukami walki obejmuje więcej twórców, aktorów i form kina akcji.

To połączenie działa, ponieważ każda tradycja wnosi odmienną relację między ciałem, przestrzenią i opowieścią. Miecz może uosabiać kodeks i obietnicę, trening ukazywać cenę nauki, a przesada wizualna zmieniać przemoc w wystylizowane widowisko. Tarantino łączy te możliwości, nie zacierając całkowicie różnic między nimi. Rozpoznanie tych różnic pozwala zobaczyć w filmie dialog między kinematografiami, zamiast sprowadzać go do ogólnej etykiety orientalnego kina akcji.

Czytaj dalej: gatunki filmowe i hołdy w kinie Tarantino.

Zobacz wszystkie artykuły w Przemoc i hołdy w filmach Tarantino: jak przekształca gatunki