Tarantino i kino gwałtu i zemsty: podobieństwa, różnice i debata

Opowieści o kobietach, które odpowiadają na napaść, mają złożoną tradycję w kinie eksploatacji. Tarantino wykorzystuje niektóre z ich elementów, a inne modyfikuje, nie przesądzając z góry o feministycznej interpretacji.

Struktura, którą należy precyzyjnie rozpoznać

Określenie „rape and revenge” odnosi się do opowieści, w których napaść seksualna prowadzi do aktu zemsty. Ta kategoria pozwala analizować strukturę oraz problemy związane z jej przedstawianiem: ile czasu poświęca się cierpieniu, kto kontroluje spojrzenie i w jaki sposób ofiara zyskuje zdolność działania. Nie każdy film z kobietą mszczącą się za doznaną krzywdę automatycznie należy do tego samego podgatunku.

Ms. 45 i I Spit on Your Grave to ważne punkty odniesienia w tej dyskusji, ale nie należy przedstawiać ich jako scenariuszy, które Tarantino dosłownie zaadaptował w Kill Bill czy Death Proof. Podobieństwo tematyki lub energii nie czyni jednego dzieła remakiem drugiego. O adaptacji można mówić dopiero wtedy, gdy istnieje bardziej konkretna relacja niż wspólny motyw agresywnej kobiety i męskiego napastnika.

To rozróżnienie pozwala dostrzec, co się zmienia. Kill Bill koncentruje zemstę wokół masakry w kaplicy, zdrady ze strony grupy oraz relacji z Billem. Death Proof opowiada o mężczyźnie, który atakuje kobiety swoim samochodem, i drugiej grupie, która odpowiada na jego działania. Konflikty te nie odtwarzają dokładnie ciągu przyczynowo-skutkowego definiującego kino „rape and revenge”.

Nie wyklucza to porównywania tych filmów z tą tradycją. Kino eksploatacji dostarcza obrazów bezbronności, zagrożenia i odzyskiwania siły, które mogą przenikać między podgatunkami. Analiza jest bardziej użyteczna, jeśli uwzględnia różnice strukturalne i pyta, na jaką odpowiedź pozwala każda z tych produkcji swoim bohaterkom.

Beatrix między krzywdą a zdolnością działania

Kill Bill zawiera scenę przemocy seksualnej w szpitalu i ukazuje Beatrix w skrajnie bezbronnej sytuacji. Scena zmienia przestrzeń kojarzoną z opieką w miejsce nadużyć. Ten epizod wpisuje się w szerszą historię przemocy, ale nie jest jedynym źródłem ani wyłącznym powodem zemsty na Billu i pozostałych członkach grupy.

Odzyskanie sił przez Beatrix zmienia jej pozycję w opowieści. Ciało, którym inni mogli manipulować, znów staje się ciałem, które samo decyduje i działa. Nauka i wytrwałość nabierają znaczenia, ponieważ pozwalają bohaterce przetrwać sytuacje, z których pozornie nie było wyjścia. Film posługuje się niezwykłą skalą, by unaocznić tę zdolność.

Jej działania nie pozostają jednak bez konsekwencji dla innych osób. Obecność córki Vernity wprowadza dziecięce spojrzenie na śmierć matki. Scena nie pozwala, by każda przemoc w odwecie stawała się bezwarunkowym zwycięstwem. Opowieść może sprzyjać Beatrix, a jednocześnie pokazywać, że jej droga zadaje kolejne rany.

Macierzyństwo zmienia również znaczenie misji. Relacja z B. B. przesuwa część uwagi z kary na możliwość rozpoczęcia innego życia. To odróżnia Beatrix od postaci definiowanej wyłącznie przez akt zemsty. Bohaterka ma pragnienie, które może trwać także po zakończeniu konfrontacji.

Death Proof i odwrócenie pościgu

W Death Proof, kobiety mają czas na rozmowy, przyjaźnie i własne zajęcia, zanim Mike spróbuje uczynić z nich cele ataku. Ma to znaczenie, bo ukazuje je jako osoby, których istnienie wykracza poza rolę ofiar. Widz poznaje różnice charakterów i relacje, które zagrożenie ma przerwać.

W drugiej części kierunek pościgu ulega odwróceniu. Doświadczenie bohaterek i ich zdolność do współpracy ograniczają przewagę Mike’a. Odpowiedź przybiera formę wspólnego działania, a nie cudownego pojawienia się jednostkowej siły bez żadnego przygotowania. Umiejętności kaskaderskie umożliwiają taki rozwój wydarzeń i zmieniają to, kto może kontrolować ryzyko.

Film inscenizuje finał jako wyzwalający wybuch energii, ale sposób ukazywania kobiecych ciał również stał się przedmiotem dyskusji. Uznanie zdolności bohaterek do działania nie oznacza, że trzeba ignorować tę ambiwalencję. Dzieło może przedstawiać sprawczość, a zarazem zachowywać środki wizualne, które zasługują na odrębną krytyczną analizę.

Motyw samozwańczego mściciela pozwala porównać te reakcje z innymi opowieściami o wymierzaniu kary na własną rękę. Zmiana płci osoby działającej nie sprawia, że pytanie o moralność znika. Znaczenie ma to, przeciwko komu kierowana jest przemoc, jakie granice zostają zachowane i jakie konsekwencje dopuszcza film. Widz może silnie utożsamiać się z bohaterką, nie uzyskując przez to odpowiedzi na wszystkie te pytania.

Rekomendacje filmów o zemście przypisywane Tarantino to inny rodzaj informacji. To, że reżyser podziwia jakiś film, nie dowodzi, że podziela wszystkie jego przesłania ani że przeniósł je do własnego dzieła bez zmian. Związek między upodobaniami a twórczością trzeba badać na podstawie konkretnych decyzji.

Feministyczna interpretacja Kill Bill lub Death Proof może opierać się na autonomii, współpracy i odwróceniu zagrożenia. Powinna również analizować widowiskowy wymiar cierpienia i sposób patrzenia. Pozostawienie obu tych kwestii otwartych pozwala analizować filmy bez sprowadzania etykiety do automatycznego werdyktu. Zemsta daje bohaterkom siłę narracyjną, ale znaczenie tej siły zależy od tego, jak film ją ukazuje i co pozostawia po jej wykorzystaniu.

Czytaj dalej: gatunki filmowe i nawiązania w twórczości Tarantino.

Zobacz wszystkie artykuły w Przemoc i hołdy w filmach Tarantino: jak przekształca gatunki