Ozploitation i Tarantino: australijskie kino ryzyka i przesady

Ozploitation to nurt australijskiego kina, w którym łączyły się horror, seks, akcja i komercyjna prowokacja. Tarantino pomógł mu zyskać rozgłos, ale jego historia nie zaczęła się od uznania Hollywood.

Różnorodny nurt australijskiego kina

Ozploitation to określenie związane z australijskim kinem eksploatacji, zwłaszcza z produkcjami z lat 70. i 80. XX wieku. Termin obejmuje filmy, które obiecywały mocne wrażenia: prędkość, niebezpieczeństwo, erotykę, przemoc lub zjawiska nadprzyrodzone. Nie oznacza jednego gatunku i nie pozwala zakładać, że wszyscy reżyserzy dysponowali tymi samymi środkami ani kierowali się tymi samymi zainteresowaniami.

Mad Max, Patrick i Turkey Shoot pokazują tę różnorodność. Pierwszy z nich kojarzy się z akcją i drogami; drugi to horror, którego akcja rozgrywa się wokół hospitalizowanego pacjenta obdarzonego niezwykłymi mocami; trzeci przedstawia ludzkie polowanie w realiach opresyjnej fantazji. Zestawienie tych filmów pomaga dostrzec obieg produkcji i odbioru, ale nie oznacza, że ich fabuły czy obrazy są równoważne.

Ta kategoria pozwala także rozmawiać o narodowej historii kina, w której niekiedy uprzywilejowuje się dzieła uznawane za wartościowe kulturowo. Popularne filmy gatunkowe mogą zachować informacje o branży, widzach i rzemiośle, nawet jeśli spotykały się z nierówną oceną krytyków. Przywracanie im należnej uwagi nie wymaga ogłaszania wszystkich arcydziełami; wystarczy poświęcić im uwagę, która pozwoli rozpoznać ich zalety, ograniczenia i warunki powstawania.

Zainteresowanie Tarantino wpisuje się w tę rewizję z perspektywy zagranicznego widza. Jego entuzjazm przyczynia się do międzynarodowego rozgłosu, ale australijscy aktorzy, reżyserzy i ekipy realizowali te filmy na długo przed tym, zanim publicznie zaczął o nich mówić. Trzeba zachować tę kolejność i nie przedstawiać wielbiciela jako twórcy tradycji, którą podziwia.

Not Quite Hollywood ukazuje tę pasję kinofilską

Not Quite Hollywood, dokument Marka Hartleya z 2008 roku, łączy fragmenty filmów z wypowiedziami osób związanych z tym nurtem kina. Tarantino występuje w nim jako wielbiciel i komentator. National Film and Sound Archive of Australia podkreśla jego udział w dziele, które łączy wspomnienia z planów, rozbieżne oceny i bogaty wybór materiałów.

Dokument pozwala dostrzec bardziej konkretny związek niż lista wpływów sporządzona wyłącznie na podstawie podobieństw. Tarantino mówi o tym kinie i jego twórcach w ramach filmu poświęconego temu tematowi. Jego obecność nie oznacza jednak, że każdy wymieniony tytuł zainspirował konkretną scenę Kill Bill czy Death Proof. Takie twierdzenie wymagałoby dodatkowego potwierdzenia.

Hartley poświęca uwagę fizycznym aspektom akcji i zagrożeniom związanym z niektórymi produkcjami. Anegdoty kaskaderów i techników są częścią pamięci o tamtym okresie. Należy traktować je jako świadectwa osadzone w konkretnym kontekście, a nie zachętę do powielania niebezpiecznych metod. Podziw dla efektu na ekranie nie zobowiązuje do idealizowania wszystkich praktyk, dzięki którym mógł on powstać.

Związek z kulturą grindhouse’ową pomaga zrozumieć, jak te filmy docierały do widzów poza Australią. Dany tytuł mógł zyskać nowe życie jako część podwójnego seansu, w wydaniu domowym albo dzięki poleceniu innego fana. Obieg filmu zmienia jego odbiór, nie zacierając australijskiego kontekstu, w którym powstał.

Drogi i ciała: porównanie z Death Proof

Death Proof łączy z częścią tych filmów zainteresowanie fizyczną akcją i ukazywaniem niebezpieczeństwa związanego z poruszającym się pojazdem. Droga staje się przestrzenią, w której prędkość można odnieść do odległości, przeszkód i bezbronności. Obserwowanie krajobrazu przesuwającego się wokół pojazdu pozwala ocenić zagrożenie, którego nie oddałoby w ten sam sposób samo zbliżenie na kierowcę. Napięcie rośnie, gdy widz rozumie, czyje ciało jest narażone i jakie ma możliwości reakcji.

Historia Death Proof czerpie również z amerykańskich tradycji filmów pościgowych i opowieści o mordercach. Dlatego wyjaśnianie jej kształtu wyłącznie przez odwołanie do Mad Maxa czy kina australijskiego byłoby nieprecyzyjne. Porównanie uwydatnia wspólne zainteresowanie materialnym wymiarem akcji, ale film rozwija je w ramach własnej struktury.

Postać Zoë Bell wzmacnia zainteresowanie ciałem zdolnym do pracy kaskaderskiej, jednak jej nowozelandzkie pochodzenie nie czyni z niej automatycznie przedstawicielki australijskiej branży filmowej. Zachowanie różnicy geograficznej ma znaczenie: pokrewieństwo zawodowe i bliskość regionalna nie są tożsame z przynależnością. Film łączy osoby i odniesienia pochodzące z różnych miejsc.

Podziw dla George’a Millera i Mad Maxa to szczególny związek, któremu warto poświęcić osobne omówienie. W szerszym ujęciu ozploitation Mad Max nie powinien przyćmiewać wszystkich pozostałych filmów. Horror Patrick czy przesadny Turkey Shoot pokazują, że kategoria obejmuje również odmienne tempo, przestrzenie i zagrożenia niezwiązane z samochodami.

Wkład Tarantino w tę pamięć polega na tym, że z entuzjazmem mówi o tych filmach i sprawia, że krążą w jego kulturze filmowych odniesień. Precyzyjna analiza rozróżnia świadectwo, rekomendację i potwierdzony wpływ. Dzięki temu można dostrzec rzeczywiste pokrewieństwo z australijskim kinem gatunkowym, nie uznając każdego późniejszego pościgu za kopię ani nie przypisując jednemu wielbicielowi zasług za ocalenie całej branży.

Czytaj dalej: gatunki filmowe i hołdy w twórczości Tarantino.

Zobacz wszystkie artykuły w Przemoc i hołdy w filmach Tarantino: jak przekształca gatunki