Niemiecka kampania zmieniła elementy identyfikacji graficznej filmu „Bękarty wojny”. Film zachował swoje przedstawienie nazizmu: reklamę i dzieło filmowe potraktowano odmiennie.
Co zmieniono w kampanii
W niemieckiej kampanii promującej film „Bękarty wojny” usunięto swastykę umieszczoną w typografii tytułu i zmieniono materiały reklamowe, na których się pojawiała. W jednej z kompozycji z wojskowym hełmem symbol zastąpiono śladem po kuli. Różnica dotyczy komercyjnej prezentacji filmu: widz mógł zobaczyć inną wersję logotypu niż w innych krajach, nie oznaczało to jednak, że miał do czynienia z inną historią.
Częścią tej adaptacji była również promocyjna strona internetowa. Materiałów do pobrania i obrazów związanych z premierą nie można było traktować jako całkowicie niezależnych od przepisów dotyczących publicznego eksponowania symboli nazistowskich. Współczesne kampanii doniesienia opisują tę weryfikację materiałów graficznych. Warto mówić o udokumentowanych materiałach, a nie zakładać, że każda kopia każdej reklamy, w dowolnym medium i przez cały okres późniejszej dystrybucji, miała dokładnie taki sam projekt.
Zmiana na hełmie to czytelny przykład zachowania kompozycji przy jednoczesnej modyfikacji znaku. Ogólny kształt przedmiotu i jego skojarzenie z wojną pozostają rozpoznawalne. Usunięto konkretny emblemat polityczny. Ślad po kuli nadal przywołuje przemoc i wojnę, ale nie pełni już tej samej funkcji graficznej. To widoczna decyzja dotycząca adaptacji reklamy, a nie zmiana działań bohaterów w filmie.
Słowo „cenzura” często obejmuje wszystkie te zmiany jednym pojęciem. Aby lepiej zrozumieć tę sprawę, warto zapytać, co usunięto, z jakiego nośnika i w jakim zakresie. Usunięcie symbolu z promocyjnego logotypu nie dowodzi, że jakiś organ nakazał usunięcie flag ze wszystkich scen. Nie pozwala też twierdzić, że Tarantino przemontował film na potrzeby niemieckiej dystrybucji. To różne działania, które wymagają odrębnych dowodów.
Artykuł 86a i wyjątek dotyczący sztuki
Niemiecki kontekst prawny obejmuje artykuł 86a Kodeksu karnego, dotyczący używania symboli organizacji niekonstytucyjnych. Przepisu tego nie można trafnie podsumować jako bezwzględnego zakazu pojawiania się swastyki na jakimkolwiek obrazie. Sam system prawny przewiduje wyjątki związane między innymi ze sztuką, nauką, nauczaniem i informowaniem o wydarzeniach historycznych. Odwołanie do artykułów 86a i 86 jest niezbędnym elementem takiej interpretacji.
Dlatego film przedstawiający nazistów nie jest automatycznie traktowany tak samo jak publiczne eksponowanie symboli w celu propagowania ich ideologii. Znaczenie mają kontekst i funkcja przedstawienia. W filmie „Bękarty wojny” symbole są częścią opowieści, która wskazuje na reżim i przedstawia fantazję o jego zniszczeniu. Obecność mundurów, insygniów i flag nie czyni filmu nazistowską propagandą ani sama w sobie nie wymaga usunięcia każdego z tych elementów.
Reklama stawia dodatkowe pytanie, ponieważ wyrywa znaki z czasu trwania i kontekstu dzieła. Plakat ogląda się w oderwaniu od całości, czasem zaledwie przez chwilę, a do tego może trafić daleko poza kino, w którym wyświetlany jest film. Ta różnica pomaga zrozumieć ostrożność dystrybutora przy przygotowywaniu kampanii. Nie dowodzi jednak, że każdy plakat filmowy jest automatycznie wyłączony spod wszelkiej ochrony artystycznej ani że istnieje prosta reguła, którą można zastosować bez uwzględnienia konkretnego materiału.
Dokumentacja kampanii pozwala opisać adaptację przygotowaną przez Universal. Nie wystarcza jednak, by przypisać ją konkretnemu wyrokowi sądowemu, indywidualnemu nakazowi cenzora ani postępowaniu karnemu przeciwko Tarantino. Wyjaśnienie ram prawnych nie wymaga wymyślania procedury, której nie potwierdzają sprawdzone źródła. Potwierdzonym faktem jest zmiana komunikacji handlowej w reakcji na ograniczenia dotyczące tej ikonografii.
Film i jego dystrybucja to nie to samo
W niemieckiej wersji filmu zachowano symbole nazistowskie. Widzowie mogli zobaczyć kino udekorowane na galę, mundury i przemoc w zakończeniu. Właśnie różnica między tą treścią a logotypem kampanii sprawia, że sprawa jest istotna. Materiał promocyjny można zmienić, nie pozbawiając filmu jego politycznego kontekstu ani antagonistów.
Trzeba też oddzielić tę kwestię od klasyfikacji wiekowej. Decyzja o tym, kto może obejrzeć film, to nie to samo co przepis karny dotyczący symboli. Debata na temat cenzury, MPAA i przemocy w latach dziewięćdziesiątych należy do innego kontekstu instytucjonalnego i geograficznego. Używanie słowa „cenzura” w obu sprawach nie czyni amerykańskich organów klasyfikacyjnych odpowiedzialnymi za niemiecką reklamę ani nie wyjaśnia decyzji podjętych na tamtejszym rynku.
Kampania z 2009 roku pokazuje dwa poziomy obiegu tego samego filmu. Dzieło zachowuje znaki niezbędne do przedstawienia bohaterów i ich świata; wybrane materiały komercyjne przekształcają te znaki na potrzeby lokalnej dystrybucji. Uwzględnienie obu poziomów pozwala zrozumieć tę zmianę bez wyciągania wniosku, że Niemcy zakazały filmu „Bękarty wojny” lub usunęły z niego treści nazistowskie. Sprawa dotyczy konkretnej premiery i kampanii, a nie uniwersalnej reguły, którą można bez zastrzeżeń stosować do każdego obrazu historycznego.
Wróć do przewodnika po filmie „Bękarty wojny”.
Zobacz wszystkie artykuły w Bękarty wojny: język, kino i zemsta w okupowanej Francji
