G. W. Pabst w tawernie: filmowe odniesienie, którym Hicox uwiarygadnia swoją tożsamość

Nazwisko Pabsta najpierw potwierdza znajomość kina przez Hicoxa, a później staje się częścią zmyślonej historii o jego pochodzeniu. To odniesienie działa, bo brzmi konkretnie i znajomo, a w tamtej chwili trudno je zweryfikować.

Nazwisko przygotowane, zanim dotarł do piwnicy

G. W. Pabst nie pojawia się w rozmowie po raz pierwszy dopiero wtedy, gdy Hicox musi bronić się w La Louisiane. Wcześniej brytyjski oficer wyjaśnia, że napisał studium poświęcone twórczości reżysera. Ta informacja pokazuje kompetencje bohatera, które fabuła może później wykorzystać. Widz wie, że Hicox naprawdę zna się na kinie, choć niemiecka tożsamość, którą przybiera podczas operacji, jest fałszywa. To połączenie odróżnia kłamstwo improwizowane od całkowicie arbitralnego wymysłu.

Pabst był prawdziwym reżyserem, a film, o którym mowa w rozmowie w tawernie, również istnieje: „Die weiße Hölle vom Piz Palü” z 1929 roku, współreżyserowany z Arnoldem Fanckiem, z Leni Riefenstahl w roli głównej. Znaczenie tego historycznego faktu wynika z tego, że dialog opiera się na wspólnym wspomnieniu filmowym. Nie wystarczy wybrać dowolnego niemieckiego nazwiska. Wiarygodność alibi zależy od wskazania dzieła kultury, które Hellstrom może rozpoznać i skojarzyć z konkretnym krajobrazem oraz obrazami.

Początkowe wyjaśnienie dotyczące jego książek nie gwarantuje, że Hicox jest szpiegiem nieomylnym. Przeciwnie, przygotowuje grunt pod ironię: wiedza, którą dysponuje, może mu pomóc odpowiedzieć na pytanie, ale nie zastąpi tożsamości, którą się żyje. Film docenia jego wiedzę, nie czyniąc z niej uniwersalnego klucza. Dzięki temu można docenić wysiłek bohatera, który próbuje zatuszować językową anomalię, zręcznie snując historię.

Wzmianka nie ma na celu streszczenia całej filmografii Pabsta. Jego tytuły, etapy kariery i kontekst historyczny to temat na osobną opowieść. W tej scenie nazwisko jest jednocześnie potwierdzeniem wiarygodności i pomostem do filmu górskiego. Analiza traci precyzję, jeśli skupia się na obszernej biografii reżysera, bo napięcie zależy od tego, jak Hicox wykorzystuje to odniesienie i jak reaguje na nie jego rozmówca.

Film zamieniony we wspomnienie osobiste

Gdy sposób mówienia Hicoxa wzbudza pytania, podaje on, że pochodzi z miejscowości kojarzonej z Piz Palü. Łączy ją z filmem i dodaje, że on sam oraz członkowie jego rodziny pojawili się w jednej ze scen. To zręczny ruch: wątpliwości dotyczące akcentu zamienia w rozmowę o obrazie, który rozmówca pamięta. Dziwność przestaje być dowodem na obce pochodzenie i staje się lokalną osobliwością.

Szczegół o krewnym, któremu Pabst wyświadczył przysługę, sprawia, że historia wydaje się mniej wyuczona. Zbyt ogólne kłamstwa mogą brzmieć jak wymówka; drobna anegdota nadaje wypowiedzi pozór osobistego wspomnienia. W tym przypadku Hicox wykorzystuje też swoją kinofilską wiedzę. Potrafi naturalnie opowiadać o ujęciu i zdjęciach, co pasuje do jego wykształcenia, choć rzekomy związek jego rodziny z tymi obrazami jest częścią jego przykrywki.

Nie należy traktować tej anegdoty jako faktu dotyczącego Michaela Fassbendera ani prawdziwej obsady filmu z 1929 roku. Mówi Hicox, posługując się fałszywą tożsamością. Weryfikowalne fakty historyczne to istnienie filmu i nazwiska jego twórców; opowieść o udziale członków rodziny należy do kłamstwa bohatera. Rozróżnienie tych dwóch poziomów zapobiega temu, by przekonujące wyjaśnienie z fikcji zaczęło funkcjonować jako autentyczna ciekawostka z planu.

Major Hellstrom słucha z innej pozycji. Może uczestniczyć w pozornie przyjaznej rozmowie, a jednocześnie oceniać spójność tego, co słyszy. Odniesienie kulturowe nie znosi tej asymetrii. Hicoxowi zależy, by jego historia brzmiała wiarygodnie; Hellstrom może pozwolić mu mówić dalej, zachowując możliwość zadawania kolejnych pytań. Siła przesłuchującego polega także na tym, że nie zdradza dokładnie, kiedy uznaje odpowiedź za zadowalającą.

Co erudycja może, a czego nie może rozwiązać

„Pierwsza uwaga Wilhelma pokazuje, że podejrzenia nie wynikają wyłącznie z formalnego testu przygotowanego przez Hellstroma. Żołnierz uczestniczący w świętowaniu dostrzega różnicę w głosie przybysza. Informacja o filmie pojawia się później jako sposób na skorygowanie pierwszego wrażenia. Ta kolejność ma znaczenie: Hicox nie bierze udziału w konkursie wiedzy o historii kina, lecz próbuje wyjaśnić, dlaczego jego obecność brzmi nie całkiem naturalnie.

Widz może podziwiać błyskotliwość odpowiedzi, a zarazem nadal odczuwać zagrożenie. Alibi zawiera dość szczegółów, by podtrzymać rozmowę, ale nie dowodzi, że wszyscy rozmówcy w nie uwierzyli. Film podtrzymuje tę niepewność. Gest aprobaty lub uprzejma odpowiedź mogą oznaczać grzeczność, zainteresowanie albo czujność. Widz nie ma bezpośredniego wglądu w każdą myśl Hellstroma i musi interpretować scenę na podstawie niepełnych informacji, tak jak sami infiltratorzy.

Późniejsze zwrócenie uwagi na mowę ciała wyznacza granicę tej metody. Wiedza o reżyserze i filmie nie gwarantuje, że uda się naśladować wszystkie odruchy osoby wychowanej w innym środowisku. Pełna analiza sceny w tawernie z filmu „Bękarty wojny” omawia te sygnały i ich konsekwencje. Wzmianka o Pabście zajmuje w tym procesie konkretne miejsce: jest skuteczną obroną słowną, która nie może kontrolować wszystkiego, co zdradza ciało.

Odniesienie ma więc bardziej konkretną funkcję dramaturgiczną niż samo oddanie hołdu. Łączy przedstawienie Hicoxa, jego zdolność improwizacji i kruchość roli infiltratora. Zamienia też kino w formę wspólnej pamięci, którą można wykorzystać do oszustwa. Ten sam obraz, rozpoznany przez dwie osoby, może stać się podstawą prawdziwej rozmowy o filmie i fałszywej opowieści o kimś, kto twierdzi, że w nim wystąpił.

Wróć do przewodnika po filmie „Bękarty wojny”.

Zobacz wszystkie artykuły w Bękarty wojny: język, kino i zemsta w okupowanej Francji