W filmie „Bękarty wojny” taśmy przechowywane w kinie stają się częścią planu Shosanny i Marcela. Łatwopalność taśmy nitrocelulozowej ma historyczne podstawy, ale przedstawiona sekwencja pozostaje konstrukcją dramatyczną.
Materiał filmowy staje się częścią fabuły
Kino Shosanny to nie tylko miejsce, w którym wyświetlany jest film „Duma narodu”. Są w nim także kopie filmów i materiały związane z codzienną pracą kina. Opowieść zwraca uwagę na fizyczny nośnik, by włączyć go do zamachu. Film przestaje być wyłącznie ciągiem obrazów — staje się przedmiotem, który można przechowywać, transportować i wykorzystywać.
Taśma z azotanu celulozy była powszechnie używana w pierwszych dekadach kina. Instytucje zajmujące się konserwacją, takie jak George Eastman Museum, wyjaśniają jej łatwopalność i podatność na rozkład. W tym kontekście wiarygodne jest, że kolekcja starych filmów może stanowić zagrożenie fizyczne. Nie wszystkie taśmy celuloidowe są wykonane z azotanu, a różne nośniki filmowe nie mają tych samych właściwości.
Rozróżnienie między azotanem, octanem i innymi materiałami pozwala uniknąć mylącego uogólnienia. Słowo „celuloid” jest często używane szeroko, ale fabuła „Bękartów wojny” opiera się na konkretnym, historycznym nośniku. Nie należy automatycznie przypisywać jego właściwości każdej taśmie filmowej ani współczesnemu archiwum audiowizualnemu.
Film przedstawia to zagrożenie w bardzo wyrazisty sposób, bo chce, by widzowie szybko zrozumieli jego znaczenie dla fabuły. Wprowadzone efektowne porównanie nie powinno być traktowane jak pełne opracowanie naukowe. Film fabularny może opierać się na rzeczywistej właściwości, a zarazem upraszczać jej działanie, by stworzyć czytelną sekwencję.
Shosanna i Marcel wykorzystują to, co znają
Plan bierze początek z pozycji Shosanny Dreyfus jako właścicielki kina. Decyzja o przeniesieniu tam premiery daje jej wyjątkową szansę: zgromadzić w znanym sobie miejscu ważne postacie reżimu. Nie kontroluje nazistowskiej polityki ani nie zorganizowała od początku przyjazdu wszystkich gości. Wykorzystuje wydarzenie, które inni narzucili jej w życiu zawodowym.
Marcel bierze udział w przygotowaniach i realizacji planu. Nie należy sprowadzać jego roli do postaci, która wykonuje polecenia poza kadrem, podczas gdy Shosanna robi wszystko. Finał zależy od tego, czy oboje działają w różnych miejscach oraz czy niektóre działania mogą być kontynuowane, gdy ona zostanie uwięziona w kabinie projekcyjnej. Dzięki współpracy plan wykracza poza fizyczną obecność jego autorki.
Zamknięcie wyjść pełni konkretną funkcję fabularną: zmienia salę kinową w miejsce, z którego widzowie nie mogą swobodnie wyjść. Do analizy sceny nie trzeba opisywać procedur ani podawać instrukcji dotyczących wzniecania pożaru. Istotne jest odwrócenie układu sił w przestrzeni. Ci, którzy przybyli do kina jako uprzywilejowani goście, tracą w nim kontrolę nad własnymi ruchami.
Również projekcja filmu „Duma narodu” jest częścią tej organizacji czasu. Publiczność zgromadziła się i skupia uwagę na seansie przygotowanym ku chwale reżimu. Wiadomość Shosanny przerywa ten porządek, wykorzystując to samo urządzenie, które go podtrzymywało. Zagrożenie fizyczne i ingerencja w obraz na ekranie stają się elementami jednego wydarzenia.
Wiarygodność nie oznacza rekonstrukcji dokumentalnej
W sekwencji łączą się ogień, strzały i eksplozje wynikające z różnych planów. Widocznego efektu nie można przypisać wyłącznie azotanowi, jak gdybyśmy oglądali odosobniony eksperyment. Montaż łączy przyczyny i skutki, by doprowadzić do alternatywnego finału. Skala, tempo i dramatyczna koordynacja zniszczeń należą do filmowej konstrukcji.
Historyczne zagrożenie związane z azotanem nie oznacza też, że wszystkie ówczesne kina działały bez zabezpieczeń. Przechowywanie i projekcja takiego materiału wymagają szczególnych warunków, a historia kina obejmuje również próby kontrolowania tego zagrożenia. Fikcja wybiera tę podatność na zagrożenia, która jest jej potrzebna w fabule. Sama w sobie nie oddaje całej praktyki zawodowej kin z tamtego okresu.
Obraz płonących taśm filmowych zawiera również paradoks. Kino zapewnia Shosannie pracę i sposób na życie pod przybraną tożsamością, ale może też stać się narzędziem jej odwetu. Archiwum przestaje przechowywać obrazy, a zaczyna uczestniczyć w zniszczeniu. Taka interpretacja wynika z funkcji przedmiotu w opowieści — nie trzeba przy tym przypisywać reżyserowi deklaracji na temat palenia prawdziwych archiwów.
Warto też oddzielić fikcyjny pożar od jego audiowizualnej realizacji. Dźwięk, oświetlenie, efekty i montaż tworzą doświadczenie, które nie jest równoznaczne z obserwowaniem pożaru bez żadnego pośrednictwa. Dźwięk płonącego celuloidu jest częścią tej kreacji, natomiast informacji o kręceniu sceny w dekoracji nie da się wywnioskować z intensywności sekwencji — wymagają one konkretnych relacji.
W zakończeniu filmu „Bękarty wojny”azotan łączy rzemiosło, pamięć i działanie. Jego obecność pozwala właścicielce kina odpowiedzieć, wykorzystując materialny świat, który zna. Historyczne podstawy tłumaczą, dlaczego ten środek jest wiarygodny; inscenizacja zmienia go w fantazję o zemście, która celowo przeobraża historię wojny.
Więcej informacji znajdziesz w przewodniku po filmie „Bękarty wojny”.
Zobacz wszystkie artykuły w Bękarty wojny: język, kino i zemsta w okupowanej Francji
