Marcel zna Le Gamaar od podszewki. Jego codzienne doświadczenie i relacja z Shosanną umożliwiają realizację planu, który zależy zarówno od wyświetlanego obrazu, jak i od pracy osób dbających o funkcjonowanie kina.
Człowiek, który wprawia kino w ruch
Marcel, grany przez Jacky’ego Ido, pracuje jako kinooperator w kinie Shosanny i łączy go z nią bliska relacja. Film przedstawia go w miejscu pracy, bez objaśniającej biografii. Zakłada się, że zna budynek, kopie filmowe i harmonogram projekcji. Ta znajomość ma znaczenie, ponieważ późniejsza akcja wykorzystuje zadania i przestrzenie, które dla gości gali zwykle pozostają niewidoczne.
Kabina projekcyjna zapewnia szczególną pozycję wobec widowiska. To z niej kontroluje się to, co zobaczą widzowie, choć osoby patrzące na ekran nie myślą o człowieku obsługującym aparat. Marcel należy do materialnego zaplecza kina. Jego obecność przypomina, że film potrzebuje nośnika, instalacji i ludzkiej pracy, by dotrzeć do publiczności. Gdy w budynku pojawiają się przywódcy przekonani, że kontrolują wydarzenie, opowieść zamienia tę zwyczajną zależność w dramatyczną przewagę.
Relacja z Shosanną sprawia, że jego kompetencje nie sprowadzają się do obsługi technicznej. Rozmawiają i podejmują decyzje w atmosferze bliskości, kontrastującej z kontrolowanymi rozmowami, które ona prowadzi z Niemcami. W innych miejscach musi odgrywać rolę właścicielki odpowiadającej z rozwagą; z Marcelem może powiedzieć, co zamierza zrobić. Nie trzeba zakładać, że od samego początku zna każdy szczegół jej przeszłości. Zakres jego wiedzy należy wywnioskować z pokazanych rozmów, a nie z wymyślonej wspólnej historii.
Film nie przedstawia też Marcela jako żołnierza ani formalnego członka organizacji konspiracyjnej. Można uznać jego działanie za akt oporu, nie przypisując mu stopnia, przynależności do komórki ani wcześniejszych misji. Jego rola w opowieści jest bardziej konkretna: to pracownik kina, który zgadza się uczestniczyć w decyzji swojej partnerki i wnosi wiedzę potrzebną do jej realizacji. Wymyślona biografia odwróciłaby uwagę od znaczenia tego wyboru i zastąpiła je wyjaśnieniem, którego film nie potrzebuje.
Współpraca wymagająca świadomej zgody
Znaczenie Marcela nie wynika z tego, że sam odkrywa cel premiery. Shosanna proponuje wykorzystać tę okazję, a oboje przygotowują akcję. Ich relacja nie przypomina układu, w którym przełożona może po prostu zastąpić pracownika. Marcel rozumie, że bierze udział w działaniu o skrajnych konsekwencjach, i angażuje się w jego realizację. Film pozostawia miejsce na jego własną decyzję, dzięki czemu jego udział nie jawi się jako bezrefleksyjne posłuszeństwo.
Plan łączy pojawienie się obrazu na ekranie z działaniami wewnątrz budynku. Dla Shosanny Dreyfusobraz daje możliwość publicznego zwrócenia się do ludzi, którzy nigdy nie wysłuchaliby jej na równych prawach. Marcel odpowiada za drugą połowę planu: przestrzeń, w której ten obraz wywrze skutek. Ich zadania są od siebie zależne, ale nie są takie same. Inszenizacja zachowuje różnicę między osobą przemawiającą z przygotowanego filmu a osobą działającą na sali podczas projekcji.
Ten podział tworzy wspólną obecność. Shosanna może pojawić się przed publicznością premiery, nie będąc fizycznie wśród niej. Marcel pozostaje poza centrum uroczystości, zmieniając warunki widowiska. Władza przechodzi w inne ręce, w miejscach, których goście nie obserwowali. Można to odczytać jako odwrócenie hierarchii kina: osoby, które miały jedynie obsługiwać lokal, ostatecznie decydują, jakie obrazy zostaną pokazane i w jakich okolicznościach publiczność je zobaczy.
Sekwencja daje Marcelowi własne gesty i czas, by je wykonał. Jego papieros i oczekiwanie nie powinny być traktowane jako techniczne wyjaśnienie pożaru. Są znakami podjętej już decyzji i spokoju, z jakim czeka na swoją chwilę. Materialne właściwości nośnika wiążą się z taśmą nitrocelulozową i pożarem kina; tutaj ważne jest to, że świadomie uczestniczy w działaniu, którego skala wykracza poza jego codzienną pracę.
Jak jego obecność zmienia wymiar zemsty
Postać Marcela poszerza konflikt, wykraczając poza odosobnioną zemstę jednostki. Shosanna nie działa całkiem sama, choć to jej historia nadaje planowi emocjonalny ciężar. Istnieje między nimi zaufanie, dzięki któremu zamiar może przerodzić się w działanie. Marcel nie musi wygłaszać długiej przemowy, by mieć sprawczość. Wynika ona z tego, że mógłby postąpić inaczej, jego współpraca jest niezbędna, a kamera pokazuje, że bierze na siebie konkretną część tego, co ma się wydarzyć.
To, że Marcel jest czarnoskórym mężczyzną we Francji pod okupacją, tworzy też wyraźny kontrast z rasistowskim światopoglądem reżimu, któremu się przeciwstawia. Nie uprawnia to jednak do upraszczania prawdziwej historii nazistowskich prześladowań ani do twierdzenia, że wszystkie osoby czarnoskóre znajdowały się w takiej samej sytuacji. Postać jest fikcyjna, a jej przypadek nie stanowi reprezentatywnego przykładu historycznego. Film pozwala natomiast analizować ironię nazistowskiego widowiska, którego realizacja zależy od kogoś wykluczonego z głoszonej przez reżim idei wyższości rasowej.
Marcel nie włącza się też w hierarchię dowodzenia Bękartów. Plany zbiegają się w kinie, ale nie czyni go to podwładnym Alda ani uczestnikiem brytyjskiej operacji. Ta niezależność ma znaczenie dla zrozumienia finału. Działanie Shosanny i Marcela ma własne motywacje i zostało niezależnie przygotowane, choć widzowie wiedzą o innym zagrożeniu skierowanym przeciwko tej samej premierze. Zderzenie obu wątków nie odbiera im autorstwa własnych decyzji.
Podczas projekcji „Dumy Narodu”gigantyczna twarz i nagrany głos skupiają na sobie większość uwagi. Spojrzenie na Marcela pozwala dostrzec pracę, która podtrzymuje ten obraz. Film przekształca codzienny akt wyświetlania filmów w ingerencję w to, kto ma prawo mówić i kto może kontrolować salę. Marcel zajmuje miejsce, w którym ta zmiana przestaje być ideą przedstawioną na ekranie, a staje się działaniem wewnątrz budynku.
Wróć do przewodnika po „Bękartach wojny”.
Zobacz wszystkie artykuły w Bękarty wojny: język, kino i zemsta w okupowanej Francji
