Duma Narodu istnieje na dwóch poziomach: jako propagandowy film pełnometrażowy w świecie przedstawionym oraz jako materiał nakręcony na potrzeby filmu Bękarty wojny. Jego rzeczywistych twórców i tych występujących w fikcji nie należy ze sobą utożsamiać.
Film, którym reżim chce się szczycić
Duma Narodu, znana również jako Stolz der Nation lub Nation’s Pride, przedstawia przypisywane Fredrickowi Zollerowi czyny jako film propagandowy. Żołnierz gra w nim samego siebie, a aparat Goebbelsa wykorzystuje jego wizerunek, by ukazać wojnę jako bohaterskie przedsięwzięcie. W świecie przedstawionym film ma uroczystą premierę i rangę oficjalnego wydarzenia politycznego. Nie jest to odnaleziony przez Tarantina dokument historyczny, lecz film wymyślony na potrzeby jego fikcji.
Dystans między Zollerem a jego wizerunkiem na ekranie ma większe znaczenie niż wierne odtworzenie konkretnej bitwy. Na ekranie jego strzały układają się w pokaz skuteczności i wyższości. Montaż sprowadza przeciwników do padających celów, a głównemu bohaterowi przyznaje dominującą pozycję w kadrze. Taki sposób przedstawienia pomaga zrozumieć cel propagandy: narzucić interpretację przemocy, zanim widzowie zdążą zastanowić się nad doświadczeniami tych, którzy jej doznają.
Premiera pozwala przyjrzeć się także widzom tej propagandy. Ich reakcje współtworzą znaczenie filmu w filmie. Publiczność nie odbiera tych obrazów jako przestrogi przed wojną, lecz jako okazję do świętowania. Tarantino sprawia, że widzowie oglądający film widzą publiczność w jego świecie, która czerpie przyjemność z przemocy skierowanej przeciwko innym. To podwójne spojrzenie komplikuje satysfakcję, jaką może później przynieść odwrócenie sytuacji.
Postać Fredricka Zollera nie sprowadza się do swojego bohaterskiego wizerunku. Jego zachowanie poza ekranem i stosunek do wyświetlanego filmu wprowadzają dystans, który należy do osobnej analizy tej postaci. Aby zrozumieć Dumę Narodu, wystarczy dostrzec, że człowiek i jego publiczny wizerunek to nie to samo. Propaganda wybiera, powtarza i porządkuje działania, by przekształcić je w opowieść służącą władzy finansującej pokaz.
Co nakręcił Eli Roth i jak włączono to do filmu
W rzeczywistej produkcji Eli Roth wyreżyserował materiał do filmu w filmie, a w roli Zollera wystąpił Daniel Brühl. W krótkometrażowym filmie pojawia się również Bo Svenson jako amerykański pułkownik. Fragmenty pokazane w filmie pełnometrażowym nie składają się na całość nakręconego materiału. Wydania, w których krótki film zamieszczono jako dodatek, pozwalają obejrzeć go w innym układzie, bez reakcji widzów na sali i wydarzeń przerywających seans w głównej historii.
Takie rozróżnienie pozwala uniknąć nieporozumień dotyczących czasu trwania. W świecie przedstawionym mówi się o filmie mającym wypełnić cały seans i składającym się z kilku rolek. Materiał nakręcony w rzeczywistości na potrzeby jego przedstawienia jest znacznie krótszy. Nie należy obliczać czasu trwania fikcyjnego filmu pełnometrażowego na podstawie dodatku ani zakładać, że Tarantino musiał nakręcić pełny film propagandowy o długości przypisywanej mu przez bohaterów. Kino może zasugerować istnienie większego dzieła za pomocą fragmentu stworzonego w tym celu.
Roth mówił w wywiadach, że pracował nad montażem materiału w trakcie dalszych zdjęć do głównego filmu. Mimo to włączenie tych ujęć do filmu Bękarty wojny należy do montażu filmu pełnometrażowego, za który odpowiadała Sally Menke. Są to zadania powiązane, ale różne. Czym innym jest zbudowanie ciągłości krótkiego filmu batalistycznego, a czym innym decyzja, kiedy zobaczy go widz oglądający film, jak długo pozostanie na ekranie i w którym momencie nastąpi cięcie na twarz, kabinę projekcyjną lub wydarzenie poza salą.
Współpracę tę można umieścić w kontekście współpracy Eli Rotha z Tarantino, nie przypisując mu przy tym pracy wszystkich osób zaangażowanych w realizację filmu w filmie. Reżyseria krótkometrażowego filmu nie oznacza automatycznie, że jego reżyser jest także kompozytorem, jedynym montażystą lub odpowiada za każdy efekt dźwiękowy. Napisy końcowe należy odczytywać z uwzględnieniem funkcji i wersji filmu. Film przedstawiony w świecie fikcji zawiera ponadto wymyślone nazwiska, których nie należy mylić z nazwiskami rzeczywistych twórców.
Muzyka i faktura pozornie starej kopii
W czołówce filmu w filmie wykorzystano wcześniej skomponowany utwór związany z Angelem Francesco Lavagninem, pochodzący z filmu Ostatnie dni Pompejów. Nie oznacza to, że Lavagnino napisał nową ścieżkę dźwiękową do krótkometrażowego filmu Rotha ani że jego muzyka powstała na potrzeby nazistowskiej produkcji. To ponowne wykorzystanie materiału w filmie z 2009 roku, który tworzy historyczne wrażenie, łącząc elementy o różnym pochodzeniu. Rozpoznanie konkretnego utworu nie pozwala też samo w sobie zidentyfikować wszystkich fragmentów muzycznych w montażu.
Zespół bezpośrednio wyjaśnił natomiast sposób opracowania dźwięku. Wylie Stateman i Harry Cohen pracowali nad miksem, który miał naśladować ograniczenia filmu z końca lat trzydziestych lub początku czterdziestych. Rozważali odtwarzanie dźwięku przez stary głośnik oraz zastosowanie cyfrowego łańcucha przetwarzania; wybrano opcję cyfrową. Pokazuje to, że dźwięk brzmiący staro może być efektem celowej, współczesnej kreacji.
Faktura dźwięku pomaga oddzielić od siebie dwa poziomy obrazu. Gdy słuchamy filmu w filmie, strzały i głosy zdają się dobiegać z kopii wyświetlanej w sali kinowej. Kiedy akcja wraca do widzów, ponownie słyszymy przestrzeń premiery. Ta różnica pozwala przechodzić między przedstawieniem a wydarzeniem bez polegania wyłącznie na czerni i bieli. Słuch pomaga rozpoznać, skąd dobiega każdy dźwięk i jaki dystans dzieli go od widza.
Funkcję tej pracy widać podczas projekcji Dumy Narodu: film w filmie musi być rozpoznawalny jako widowisko, zanim przerwie go inny przekaz. Jego konwencje budują oczekiwanie autorytetu i kontroli. Późniejsze wtargnięcie zmienia właśnie tę relację między obrazem, publicznością a właścicielem sali. Skuteczność tego przełomu zależy od tego, czy propaganda zdążyła wcześniej przybrać dostatecznie konkretną formę audiowizualną.
Wróć do przewodnika po filmie Bękarty wojny.
Zobacz wszystkie artykuły w Bękarty wojny: język, kino i zemsta w okupowanej Francji
