„Bękarty wojny” wykorzystują historię niemieckiego kina jako praktyczną wiedzę przydatną w operacji wojskowej. Odniesienia te pojawiają się w rozmowach, muzyce i występach, a nie w jednym katalogu wygłoszonym przez Hicoxa.
Co Hicox wyjaśnia swoim przełożonym
Archie Hicox przedstawia się jako krytyk filmowy, zanim otrzymuje swoją misję. Jego znajomość niemieckiego kina uzasadnia to, że potrafi odnaleźć się w operacji związanej z galą branży filmowej. Przełożeni proszą go, by wyjaśnił, jak działała UFA za czasów Goebbelsa. Bohater opisuje produkcję filmową jako element strategii kulturalnej reżimu, a nie po prostu recytuje listę nazwisk aktorów, by popisać się pamięcią.
Scena przedstawia propagandę jako zjawisko obejmujące rozrywkę, prestiż i rywalizację przemysłową. Hicox wskazuje, jak Goebbels postrzega swoje filmy na tle wcześniejszego kina i Hollywood. Antysemickie określenia pojawiające się w tym wyjaśnieniu należą do ideologii opisywanej przez bohatera. Nie należy powielać ich jako obiektywnej charakterystyki niemieckiego kina lat 20. ani amerykańskiego przemysłu filmowego. Sens sceny zależy od tego, kto posługuje się tymi kategoriami i w jakim celu.
Porównanie z hollywoodzkimi producentami zmienia polityczny wywód w rozmowę o modelach produkcji i ambicjach kulturalnych. Dzięki temu widz rozumie, dlaczego premiera może zgromadzić tak wielu przywódców. Film nie przedstawia gali jako rozrywki niezwiązanej z wojną. Widowisko jest częścią tego, jak władza chce się postrzegać i być postrzegana. Informacje przekazane przez Hicoxa sprawiają, że to skupisko prestiżu i autorytetu staje się okazją do przeprowadzenia operacji.
Sylwetka Archiego Hicoxa pokazuje, jak jego wcześniejszy zawód wpływa na rolę szpiega. W tym przypadku wystarczy rozróżnić dwie umiejętności: znajomość branży i umiejętność przekonującego udawania kogoś, kto naturalnie do niej należy. Pierwsza pomaga zaplanować misję. Druga wymaga nawyków, akcentów i umiejętności odnajdywania się w sytuacjach towarzyskich, których nie da się zdobyć wyłącznie przez oglądanie filmów. Scenariusz zestawia te kompetencje, ale nie traktuje ich jako równoważnych.
UFA nie powstała za czasów nazistów
Universum-Film AG została założona w 1917 roku, a jej historia sięga okresu sprzed dojścia Hitlera do władzy. To rozróżnienie pozwala uniknąć traktowania nazwy UFA jako ponadczasowego synonimu nazistowskiej propagandy. W czasach Republiki Weimarskiej wytwórnia uczestniczyła w rozwoju przemysłu filmowego obejmującego różne gatunki, gwiazdy i formy wizualne. Pod rządami nazistów branżę poddano kontroli, wykluczeniom i reorganizacji. Mówienie o ciągłości działalności przedsiębiorstwa nie oznacza ignorowania politycznego i ludzkiego zerwania, jakie przyniosły prześladowania pracowników branży.
Scena z Hicoxem kondensuje ten proces na potrzeby fabuły. Nie zastępuje historii gospodarczej wytwórni ani nie opisuje wszystkich powiązań własnościowych. Jej funkcją w opowieści jest wyjaśnienie, jaką rolę Goebbels przypisuje kinu. Gdy film pokazuje gwiazdę lub przywołuje piosenkę, przypomina, że propaganda współistniała z komediami, melodramatami i rozrywką popularną. Ideologia mogła działać poprzez selekcję tego, co widoczne, oraz warunki produkcji, a nie tylko poprzez jawne przemówienia.
Dlatego nie należy traktować wszystkich wspomnianych niemieckich filmów tak, jakby były wymienne. Znaczenie mają data, wytwórnia, gatunek i losy osób zaangażowanych w ich powstanie. Dzieło sprzed 1933 roku nie staje się produkcją nazistowską tylko dlatego, że ponownie wyświetla się je w czasie okupacji. Z drugiej strony pozornie lekki charakter filmu nie wystarczy, by oddzielić go od przemysłu kontrolowanego przez reżim. Rozróżnienie między dziełem, kontekstem i sposobem jego wykorzystania pozwala uniknąć uproszczeń, które podważa sama mozaika filmowych odniesień.
Przedstawienie kina jako zorganizowanej instytucji zmienia też charakter konfliktu. Bohaterowie mają do czynienia nie tylko z obrazami: zależą od zezwoleń, premier, reputacji i osób decydujących o tym, co trafia na ekrany. W rozmowie nazwa UFA staje się skrótem oznaczającym cały przemysł filmowy. Wiedza Hicoxa jest przydatna, ponieważ kino może być jednocześnie biznesem, uroczystością polityczną i miejscem spotkania celów wojskowych.
Emil Jannings i Lilian Harvey nie tworzą listy recytowanej przez Hicoxa
Emil Jannings pojawia się w otoczeniu gali; gra go Hilmar Eichhorn. Jego obecność pełni inną funkcję niż wyjaśnienia brytyjskiego oficera: nadaje wydarzeniu rozpoznawalną twarz z branży filmowej. Historycznego aktora nie należy mylić z postacią, która go przedstawia, a jego pojawienie się nie dowodzi, że fikcyjna premiera rzeczywiście się odbyła. Tarantino wprowadza prawdziwą postać do wymyślonej sytuacji, podobnie jak czyni to z innymi osobami ze świata polityki i kultury.
Lilian Harvey należy do innego kręgu odniesień, związanego z kinem muzycznym i wzmiankami o jego gwiazdach. Nie należy przedstawiać jej nazwiska i nazwiska Janningsa jako katalogu, który Hicox recytuje, by zdać test erudycji. Film rozdziela pamięć o kinie między różnych rozmówców i elementy dźwiękowe. Zebranie tych odniesień w jednej wypowiedzi ułatwiłoby szybkie wyjaśnienie, ale zmieniłoby rzeczywistą strukturę dzieła.
Podobnie jest z innymi nazwiskami i tytułami, które pojawiają się w dialogach lub na plakatach. Odniesienie do Der weiße Rausch oraz obecność kulturowa Zarah Leander wymagają ustalenia, jaki konkretnie element jest analizowany. Plakat nie ma takiego samego statusu jak stwierdzenie historyczne narratora, a piosenka usłyszana w lokalu nie sprawia automatycznie, że przebywająca tam postać jest wielbicielem jej wykonawcy.
Seans filmu Duma narodu ostatecznie łączy tę branżę z jej przywódczą publicznością. Droga od rozmowy Hicoxa do gali pozwala zrozumieć, że operacja wymierzona jest w wydarzenie kulturalne naznaczone władzą. Rzeczywiste odniesienia nadają temu światu głębi, a fikcja na nowo układa relacje między nimi. Precyzyjna lektura polega na zachowaniu tego, kto mówi, gdzie pojawia się każde nazwisko i jaką pełni funkcję — bez sprowadzania wiedzy o kinie do zbioru błędnie przypisanych faktów.
Wróć do przewodnika po filmie „Bękarty wojny”.
Zobacz wszystkie artykuły w Bękarty wojny: język, kino i zemsta w okupowanej Francji
