Nazwisko Leni Riefenstahl pojawia się w rozmowach, w których upodobanie filmowe może przerodzić się w pytanie polityczne. Ustalenie, o jakie dzieło i którego rozmówcę chodzi, pozwala uniknąć traktowania wszystkich wzmianek jako jednego i tego samego stwierdzenia.
Aktorka z filmu górskiego
Jedno z najczytelniejszych nawiązań pojawia się przy okazji repertuaru kina Shosanny i jej rozmowy z Zollerem. Przywołanym dziełem jest „Die weiße Hölle vom Piz Palü”, znane po polsku jako „Białe piekło na Piz Palü”. Riefenstahl występuje w nim jako aktorka. Oryginalny film z 1929 roku wyreżyserowali Arnold Fanck i G. W. Pabst. Nazwanie go filmem wyreżyserowanym przez Riefenstahl oznaczałoby pomylenie rozpoznawalności jej twarzy z autorstwem dzieła.
To rozróżnienie ma znaczenie, ponieważ Zoller może mówić o filmach górskich Riefenstahl tak, jak widz mówi o filmach z udziałem gwiazdy. Takie sformułowanie nie przypisuje jej koniecznie reżyserii. W dialogu pojawia się nawiązanie rozpoznawalne dla rozmówców, które pozwala żołnierzowi szukać wspólnej płaszczyzny. Scena nie jest kartą z filmoteki, dlatego analiza powinna uzupełnić identyfikację dzieła, nie zamieniając potocznego sposobu mówienia w błędny zapis autorstwa.
Shosanna nie przyjmuje z entuzjazmem podziwu, który Zoller zdaje się jej przypisywać. Jej rezerwa pokazuje dystans między włączeniem dzieła do repertuaru a aprobatą dla wszystkiego, co wiąże się z osobami, które przy nim pracowały. To rozróżnienie jest szczególnie napięte w okupowanym kraju: decyzje o tym, co wyświetlać, nie zapadają w przestrzeni wolnej od nacisków. Nie trzeba uznawać każdego wyświetlanego filmu za osobistą deklarację właścicielki kina. Widz zna powody, dla których może ona starannie dobierać słowa.
Nazwisko Pabsta otwiera w rozmowie inną drogę. Pozwala przenieść uwagę na reżyserię i tradycję filmową, której nie da się sprowadzić do jednolitej tożsamości narodowej. Shosanna zachowuje pewną swobodę w wyborze tego, który aspekt dzieła uzna. Jej odpowiedź można odczytać jako werbalny sposób zachowania dystansu, nie twierdząc przy tym, że cały jej dialog jest tajnym kodem ani że żołnierz rozumie pełny wymiar jej odmowy.
Polityczny ciężar nazwiska
Dla widzów Riefenstahl kojarzy się także z nazistowską propagandą, zwłaszcza z „Triumfem woli” i „Olympią”. Jej późniejsza twórczość, po pierwszych filmach górskich, nadaje tej wymianie zdań dodatkowy ciężar. Nie oznacza to jednak, że każda jej ekranowa obecność staje się przez to filmem propagandowym ani że film z 1929 roku był produkcją reżimu, który doszedł do władzy w 1933 roku. Chronologia pozwala jednocześnie ustalić, o jakie dzieło chodzi, i zachować polityczny ciężar nazwiska.
Napięcie dramatyczne rodzi się z nakładania się tych wspomnień. Zoller może przedstawić rozmowę o kinie jako niewinne zbliżenie. Shosanna słucha żołnierza sił okupacyjnych, który chwali postać związaną z reżimem. Widz wie o jej tożsamości więcej niż jej rozmówca. Dlatego krótką odpowiedź można odczytać na kilku poziomach: jako wyraz filmowego gustu, społecznej ostrożności i odmowy, której nie da się wyrazić z pełną swobodą.
Film nie musi przedstawiać Riefenstahl jako fizycznie obecnej postaci, by ten ciężar zadziałał. Jej nazwisko pojawia się w dialogach i nawiązaniach, podobnie jak nazwiska innych osób z branży filmowej. Nie należy mylić tej werbalnej obecności z cameo reżyserki ani z materiałem dokumentalnym o jej życiu. Nie upoważnia ona również do przypisywania jej rzeczywistego udziału w „Dumie narodu” — fikcyjnym filmie stworzonym na potrzeby „Bękartów wojny”.
W projekcji „Dumy narodu”, związek kina z władzą przybiera inną postać: nazistowska publiczność ogląda stworzone dla niej heroiczne widowisko. Nawiązanie do Riefenstahl współtworzy kulturowy kontekst tego świata, ale nie wyjaśnia wyczerpująco całej propagandy. Tarantino łączy rozpoznawalne nazwiska, istniejące filmy i fikcyjną produkcję. Analiza powinna zachować różnice między tymi materiałami, zamiast zlewać je w alternatywną historię prawdziwego przemysłu filmowego.
Scenariusz, film i przypisywanie wypowiedzi
Pisane wersje scenariusza zawierają wzmianki i rozwinięcia, które nie zawsze trafiają do ukończonego filmu w takim samym zakresie. Należą do nich nawiązania do „Tiefland” i porównania wykorzystujące kino górskie jako obraz narracyjny. Didaskalia przeznaczone dla czytelnika scenariusza nie są kwestią wypowiadaną przez postać. Zanim zacytuje się je jako dialog, trzeba ustalić, kto mówi, czy tekst jest wypowiadany na głos i czy zachował się w montażu, o którym mowa.
Taka ostrożność pozwala też uniknąć przypisywania Tarantinowi każdego sądu wypowiadanego przez Zollera jako jego bezpośredniej, osobistej opinii. Postać może chwalić dzieło, by uwodzić, popisywać się lub budować więź. Film może posłużyć się tą pochwałą ironicznie. Głosu autora nie należy automatycznie utożsamiać z głosem żołnierza na ekranie. W tym przypadku różnica między rozmówcami oraz wiedza widza sprawiają, że odczytywanie tej rozmowy jako listy preferencji reżysera jest szczególnie niepewne.
Kolejną warstwę wprowadzają tłumaczenia. Tytuł filmu górskiego i sposób nazywania Riefenstahl mogą się różnić w dubbingu, napisach i wydaniach scenariusza. Analiza funkcji tej wymiany zdań nie wymaga przytaczania długiego cytatu ani przedstawiania z pamięci sformułowania z innej wersji jako dosłownego. Wystarczy wskazać dzieło, rolę Riefenstahl w filmie oraz różnicę w postawach rozmówców.
Nawiązanie działa, ponieważ scena nie wymaga pełnego objaśnienia. Kto rozpoznaje nazwisko, dostrzega jego historyczny ciężar; kto go nie zna, i tak może zauważyć, że Shosanna odrzuca próbę nawiązania więzi ze strony Zollera. Dialog zachowuje więc bezpośrednią funkcję dramatyczną, a zarazem zyskuje drugie, kulturowe odczytanie. Historyczna precyzja pomaga zrozumieć oba poziomy, nie przypisując filmowi twierdzeń, które należą wyłącznie do późniejszej interpretacji.
Wróć do przewodnika po „Bękartach wojny”.
Zobacz wszystkie artykuły w Bękarty wojny: język, kino i zemsta w okupowanej Francji
