Zakończenie „Bękartów wojny”: dwa zamachy i porażka Landy

Finał „Bękartów wojny” łączy dwa zamachy, których uczestnicy nie uzgodnili ze sobą. Zniszczenie kina zmienia historię przedstawioną w filmie, a ostatnia scena nie pozwala Landzie całkowicie zapanować nad opowieścią o własnej przeszłości.

Dwa plany zbiegają się na tym samym pokazie premierowym

Shosanna i Marcel przygotowują zamach na nazistowskich przywódców zgromadzonych w ich kinie. Okazją do tego jest premiera „Dumy narodu”, filmu propagandowego, który przedstawia Fredricka Zollera jako ekranowego bohatera. Z kolei operacja aliantów polega na wprowadzeniu członków Bękartów wśród widzów. Oba plany mają ten sam cel i miejsce, ale nie są wynikiem tajnego spotkania Shosanny z Aldem Raine’em.

Ta niezależność wyjaśnia, dlaczego finał może rozegrać się dalej, nawet gdy jeden z planów ulega zmianom. Każda grupa zna tylko swoją część zagrożenia. Shosanna nie czeka na znak od Alda, a Bękarci nie przychodzą, by wykonać rozkaz właścicielki kina. Montaż pozwala widzom połączyć informacje, które bohaterowie trzymają osobno.

Landa odkrywa infiltrację ludzi Alda i wykorzystuje tę przewagę, by wynegocjować sobie przyszłość. Jego decyzja, by pozwolić aliantom kontynuować zamach, nie oznacza, że zaplanował również zemstę Shosanny. Film nie pokazuje, by znał jej tożsamość ani jej plan w kinie. Przypisanie mu takiej wiedzy uczyniłoby z niego wszechwiedzącego autora wydarzeń, które opowieść przedstawia jako zbiegające się ze sobą.

W budynku Shosanna i Zoller stają naprzeciw siebie w kabinie projekcyjnej i oboje otrzymują śmiertelne postrzały. Ich śmierć nie przekreśla automatycznie planu, ponieważ część działań została już przygotowana, a Marcel ma do odegrania własną rolę. Nagrane przesłanie Shosanny może zostać wyświetlone, nawet jeśli ona sama nie żyje, by je wygłosić. Finał oddziela w ten sposób fizyczną obecność człowieka od trwałości jego wizerunku.

Kino zmienia historię filmu

Pokaz filmu propagandowego przerywa przesłanie Shosanny. Twarz na ekranie przestaje wysławiać nazistowską potęgę i zwraca się przeciwko jej przedstawicielom zgromadzonym na sali. Nie chodzi jedynie o zastąpienie jednego filmu drugim: uprzywilejowani widzowie stają się adresatami groźby, której nie mogą już kontrolować dzięki swojej pozycji.

Pożar nakłada się na atak Bękartów. Donny i Omar strzelają do loży, w której znajduje się Hitler, a wybuchy i ogień niszczą wnętrze. Śmierć Hitlera nie pozostaje niejednoznaczną możliwością poza kadrem. Film pokazuje ją, by uwidocznić zerwanie z prawdziwą historią. Analiza azotanu i pożaru rozróżnia rolę materiału filmowego od licencji przyjętych na potrzeby widowiska.

Taki rezultat należy do historii alternatywnej. Hitler nie zginął w paryskim kinie: film celowo zmienia bieg historii w obrębie swojej fikcji. Nie należy przedstawiać tej zmiany jako alternatywnej, dokumentalnej wersji wydarzeń. Film wykorzystuje postacie historyczne i rozpoznawalne realia, by wyobrazić sobie zemstę, do której prawdziwe wydarzenia nie doprowadziły w taki sposób.

Wybór miejsca skupia w sobie kilka znaczeń. Kino gromadzi przywódców, rozpowszechnia ich propagandę i daje Shosannie możliwość odpowiedzi dzięki jej zawodowi. Ekran, który służył gloryfikacji władzy, staje się nośnikiem oskarżenia przeciwko niej. Ten związek między przedstawieniem a odwetem rozwija wątek zemsty z użyciem olbrzymiej twarzy, nie sprowadzając całego finału do jednej przyczyny.

Układ, którego Landa nie potrafi doprowadzić do końca

Landa próbuje przekształcić swoją późną współpracę w nową tożsamość. Negocjuje z aliantami korzystne warunki i chce uchodzić za człowieka, który umożliwił finałowe wydarzenia. Jego umiejętność polega na dostrzeganiu zmiany układu sił i opowiadaniu się po stronie, która wydaje mu się zwycięska. Film nie pokazuje, by żałował prześladowania rodziny Dreyfusów ani pozostałych swoich czynów.

Wyjście z kina nie daje mu kontroli nad wszystkim, co wydarzy się później. Aldo zabija towarzysza Landy i wycina na czole oficera swastykę. Ten gest przeczy jego oczekiwaniom, że zdejmie mundur i pozbędzie się jego symboli. Negocjacje Landy z aliantami wyjaśniają zawartą umowę; ostatnia scena pokazuje granicę, którą Aldo wyznacza na własną rękę.

Znak nawiązuje do praktyki wprowadzonej wcześniej w filmie. Nie jest nagłym pomysłem z ostatniej chwili: powraca tu problem rozpoznania człowieka, który nie nosi już symboli swojej przynależności. swastyka na czole zmienia ciało w zapis, którego Landa sam nie wybrał, choć film przedstawia go poprzez przemoc, którą również należy poddać krytycznej refleksji.

Ostatnia ocena własnej pracy, którą wygłasza Aldo, ma autoreferencyjny wydźwięk: można ją usłyszeć jako komentarz, jaki film kieruje pod własnym adresem. Taka interpretacja nie wyklucza bezpośredniego znaczenia tej kwestii w scenie. Aldo patrzy na to, co właśnie zrobił, i broni swojej decyzji. Ironia pozwala utrzymać oba poziomy znaczenia, nie czyniąc z tej wypowiedzi dokumentalnego oświadczenia reżysera.

Finał rozkłada więc zakończenia nierównomiernie. Shosanna ginie, ale jej wizerunek dopełnia zemsty; Bękarci, którzy pozostali w sali, giną podczas ataku; Landa przeżywa, ale nie udaje mu się odejść z czystą tożsamością, na jaką liczył. Zwycięstwo nie przywraca do życia pierwotnych ofiar. Tworzy wyobrażoną historię, w której ich oprawcy tracą kontrolę nad ekranem i pamięcią.

Więcej informacji znajdziesz w przewodniku po filmie „Bękarty wojny”.

Zobacz wszystkie artykuły w Bękarty wojny: język, kino i zemsta w okupowanej Francji