Will Smith podawał różne, choć powiązane ze sobą wyjaśnienia swojej rezygnacji z roli Django. Aby je zrozumieć, warto oddzielić jego wypowiedzi od roli, którą ostatecznie zagrał Jamie Foxx.
Wyjaśnienie z 2013 roku: kto jest w centrum historii
Will Smith brał udział w rozmowach na temat zagrania Django, zanim rolę tę powierzono Jamie’emu Foxxowi. W marcu 2013 roku, w rozmowie z Entertainment Weekly, wyjaśnił swoją odmowę w kategoriach pierwszoplanowości: uważał, że centrum dramaturgiczne należy do postaci granej przez Christopha Waltza, i chciał, by to Django wykonał decydujący ruch przeciwko złoczyńcy. Wypowiedź szeroko komentowano już po premierze filmu i zdobyciu Oscara przez Waltza.
To wyjaśnienie przedstawia interpretację Smitha dotyczącą materiału, o którym rozmawiał. Nie jest obiektywną klasyfikacją ról w obsadzie. Film nosi imię Django, zaczyna się od jego niewoli i kończy jego uwolnieniem oraz połączeniem z Broomhildą. Schultz kontroluje jednak wiele wydarzeń w pierwszej połowie filmu: wykupuje wolność Django, wyjaśnia mu, na czym polega praca łowców nagród, i proponuje scenkę, dzięki której spróbują dostać się do świata Candiego.
Nieporozumienie staje się konkretne w scenie śmierci właściciela. To Schultz strzela do Calvina Candiego. Django odgrywa jeszcze długą rolę po tym wydarzeniu, uwalnia się z rąk nowych porywaczy i wraca do Candyland. Zabicie antagonisty i doprowadzenie podróży do końca przypadają zatem różnym postaciom i etapom historii. Taki podział zadań pomaga zrozumieć zastrzeżenia Smitha, nie prowadząc do wniosku, że Django jest postacią drugoplanową.
Termin „protagonista” może oznaczać postać, której pragnienie porządkuje historię, tę, która dominuje w dialogach, albo tę, która wykonuje działanie uznawane przez aktora za kulminacyjne. Tutaj te funkcje są rozdzielone. Głównym, długofalowym celem jest odzyskanie Broomhildy; przez długi czas inicjatywa społeczna należy do Schultza; finał wymaga, by Django działał bez niego. Publiczna dyskusja uprościła kwestię, którą sama struktura filmu czyni bardziej złożoną.
Wyjaśnienie z 2015 roku: miłość i zemsta
Podczas dyskusji aktorów przy okrągłym stole The Hollywood Reporter w 2015 roku Smith wrócił do tej sprawy i podkreślił różnicę w podejściu twórczym. Powiedział, że zależało mu na wielkiej historii miłosnej i że nie zgadzał się z podejściem do zemsty, które kojarzył z projektem. To drugie wyjaśnienie przenosi uwagę z wielkości roli na znaczenie podróży bohatera. Nie pozwala odtworzyć każdej prywatnej rozmowy z Tarantino ani wskazać jednej przyczyny, która unieważniałaby wszystko, co powiedziano wcześniej.
Obie wypowiedzi łączy zainteresowanie rodzajem bohatera, którego Smith chciał zagrać. Mężczyzna, który uczy się walczyć, by odzyskać żonę, może znaleźć się w centrum romantycznej przygody. Ta sama droga może stać się fantazją o odwecie na systemie i jego przedstawicielach. Zrealizowany film łączy te wymiary, choć dużą część swojej energii poświęca okrucieństwu właścicieli i widowiskowej przyjemności płynącej z ich klęski.
Broomhilda jest motywacją, która spaja całą drogę bohatera. Nawet gdy Django podejmuje się płatnych zleceń lub zgadza się udawać kogoś, kim nie chce być, jego ostateczny cel pozostaje związany z nią. Przemoc zyskuje natomiast znaczną autonomię wyrazową: kary, pojedynki i zniszczenie Candyland wykraczają poza informacje niezbędne do opowiedzenia historii o ratunku. Deklarowane przez Smitha preferencje dotyczyły właśnie tego rozłożenia akcentów.
Trudno byłoby opisać film, który powstałby w wyniku innego porozumienia. Nie nakręcono wersji ze Smithem, która pozwalałaby porównać sceny, ton czy zakończenie. Jego komentarze nie są też kompletnym alternatywnym scenariuszem. Wiadomo jedynie, że aktor dwukrotnie publicznie wyraził różnicę zdań. Można analizować wynikające z niej podobieństwa i napięcia, ale szczegółowe odtwarzanie rzekomej romantycznej wersji filmu byłoby spekulacją.
Postać, którą ostatecznie zagrał Jamie Foxx
Interpretacja Foxxa przedstawia Django poprzez stopniową przemianę. Na początku słucha, obserwuje i uczy się radzić sobie w sytuacjach, które wcześniej były dla niego niedostępne. Później nabiera celowo widocznej pewności siebie: wybiera ubrania, kontroluje postawę i odgrywa rolę, która wprawia w zakłopotanie otoczenie. Jego stosunkowo oszczędne wypowiedzi sprawiają, że Schultz zdaje się kontrolować rozmowę, podczas gdy protagonista zdobywa doświadczenie.
Gdy mentor znika, Django musi wykorzystać zdobytą wiedzę samodzielnie. Powinien przekonać innych mężczyzn, opowiadając pewną historię, i wykorzystać ich chciwość, którą dobrze zna. Finał dowodzi, że zdobył niezależność, choć Candie zginął już wcześniej. Z tej perspektywy opóźnione osiągnięcie przez bohatera pełnej sprawczości jest częścią wybranego łuku postaci i wyjaśnia, dlaczego pierwszoplanowość nie zawsze oznacza, że ktoś mówi najwięcej lub jako pierwszy podejmuje decyzję.
Rezygnacja Smitha należy do historii obsady; rezultat pracy Foxxa — do ukończonego filmu. Oddzielenie tych dwóch płaszczyzn pozwala uniknąć oceniania jednej interpretacji przez pryzmat warunków, które wolałby inny aktor. Pomaga też zrozumieć, że zawodowa odmowa może wynikać z kilku oczekiwań jednocześnie: centralnej roli w historii, tonu, utożsamienia z bohaterem i znaczenia przemocy.
Dwie znane wypowiedzi wystarczają, by odpowiedzieć na pytanie o odmowę: w 2013 roku Smith wyraził zastrzeżenia dotyczące pierwszoplanowości, a w 2015 roku — podejścia twórczego. Sprowadzanie tych wypowiedzi do anegdoty o próżności lub całkowicie odtworzonego sporu zaciera to, co naprawdę wiemy. Ich znaczenie polega na tym, że ten sam materiał mógł prowadzić do różnych wizji tego, kto powinien kierować akcją i jakie emocje powinny pozostać z widzem po zakończeniu misji ratunkowej.
Wróć do przewodnika po Django.
Zobacz wszystkie artykuły w Django bez łańcuchów: ratunek, bohaterowie i western południowy
