Sam Peckinpah oczami Tarantino: niedoskonała siła „Dzikiej bandy”

Tarantino wymienił „Dziką bandę” w rozmowie o filmach niemal niemożliwych do skrytykowania, choć przyznał, że nie jest pozbawiona wad. To połączenie entuzjazmu i rezerwy pozwala przyjrzeć się Samowi Peckinpahowi bez sprowadzania jego twórczości do pochwały krwi i przemocy.

Pochwała, która nie zaciera wad

Podczas wizyty w programie „Jimmy Kimmel Live” w październiku 2022 roku Tarantino mówił o filmach, które uważał za doskonałe. Wymieniając „Dziką bandę”, dodał jednak zastrzeżenie: nie uważał jej za technicznie doskonałą, ale jej siłę trudno było zakwestionować. O jego wypowiedzi informowały NME i inne media. To doprecyzowanie pozwala uniknąć potraktowania pochwały jako dosłownego stwierdzenia, że każdy element filmu jest bez skazy.

„Dzika banda” z 1969 roku opowiada o grupie mężczyzn, których sposób życia zdaje się dobiegać końca. Zużycie nie jest wyłącznie fizyczne. Ich kodeks lojalności musi przetrwać w świecie interesów ekonomicznych, broni i sił, które ich przerastają. Przemoc wynika z tej sytuacji oraz z decyzji, jakie podejmują bohaterowie.

Film nie musi przedstawiać protagonistów jako wzorowych ludzi, by ich los nabrał znaczenia. Możemy dostrzec więzi, wspomnienia i sprzeczności, nie rozgrzeszając przy tym każdego czynu. Ta ambiwalencja sprawia, że identyfikacja widzów z bohaterami jest mniej stabilna niż prosty podział na dobrych i złych.

Uwaga Tarantino na temat niedoskonałości to przydatny punkt wyjścia do krytycznej analizy. Siła niektórych filmów bierze się z tarć między elementami, które nie składają się w idealnie gładką całość. Ich wielkość może współistnieć z przesadą, niewygodnymi aspektami i decyzjami budzącymi wątpliwości. Podziw dla nich nie wymaga zacierania tych napięć.

Montaż przemocy i postrzeganie ciała

W najważniejszych sekwencjach „Dzikiej bandy” przemoc nie jest jednolitym działaniem, które można śledzić w jednym tempie. Zmiany skali i długości ujęć rozbijają sposób postrzegania. Ruch zostaje przerwany, ciało upada, a uwagę przykuwa inna pozycja. Montaż sprawia, że starcie staje się doświadczeniem rozgrywającym się w czasie, a nie tylko w przestrzeni.

Zwolnione tempo pozwala inaczej dostrzec obrażenia, ale nie działa w oderwaniu od reszty. Jego efekt zależy od kontrastu z szybszymi obrazami i nagromadzenia różnych punktów widzenia. Widz może jednocześnie odczuwać fascynację formą i odrazę wobec tego, co forma ta ukazuje.

Określenie „poetycka przemoc” nie powinno służyć do zacierania obecności ofiar. Przymiotnik ten może opisywać pracę nad rytmem i obrazem, ale grozi też tym, że cierpienie stanie się dekoracją. W „Dzikiej bandzie” nagromadzenie ciał, hałasu i zniszczenia utrudnia zachowanie całkowicie bezkrytycznego stosunku do widowiska.

Przestrzeń również nie pozostaje neutralną planszą. Ludzie zajmują pozycje, które zmieniają się z każdym strzałem, a zbiorowa skala wydarzeń sprawia, że nie każda śmierć przyciąga taką samą uwagę. Ta nierówność w postrzeganiu składa się na niepokój wywołany przez sekwencję: widowisko może przerastać naszą zdolność do indywidualnego rejestrowania tego, co się dzieje.

Te uwagi dotyczą montażu Peckinpaha; nie należy ich przypisywać Tarantino jako rzekomej wypowiedzi o technice filmowej. Udokumentowana pochwała Tarantino otwiera drogę do filmu. Dopiero analiza jego obrazów pozwala zastanowić się nad tym, jaki skutek wywołuje przemoc i dlaczego wciąż trudno sprowadzić ją do jednej odpowiedzi.

Lojalność, koniec epoki i wspólna decyzja

Relacje między mężczyznami nadają wagę ich ostatnim działaniom. Pochód lub krótka wymiana zdań mogą zawierać decyzje, których nie trzeba już objaśniać długim monologiem. Grupa ma za sobą historię strat i zobowiązań; widz dostrzega ten ciężar w sposobie, w jaki bohaterowie idą, i w tym, jak się rozpoznają.

Kodeks lojalności nie rozwiązuje wszystkich sprzeczności. Może skłaniać do solidarnego gestu, a zarazem współistnieć z okrucieństwem, oportunizmem czy pogardą wobec tych, którzy pozostają poza grupą. Film pozwala, by ta grupowa moralność zachowała dramatyczną atrakcyjność, nie zmieniając się w uniwersalny system etyczny, który widzowie mieliby przyjąć.

Zmęczone twarze nadają temu kodeksowi także wymiar fizyczny. Doświadczenie może przynosić wprawę, ale pozostawia również ślady zużycia, których nie zmaże żadna heroiczna deklaracja. Upływ czasu w życiu bohaterów staje się widoczny, zanim ktokolwiek go nazwie.

Istnieje też różnica między szlachetnością, którą bohaterowie przypisują samym sobie, a materialną rzeczywistością ich czynów. Pieniądze, broń i walka o przetrwanie nie znikają, gdy przywołują swoje zasady. Ta mieszanka nie pozwala zmienić ich w abstrakcyjne symbole ginącego Dzikiego Zachodu. Ich świat może dobiegać końca, a mimo to pozostawać głęboko brutalny.

Podziw Tarantino dla Peckinpaha obejmuje również inne filmowe rejestry. W rozmowie z BAFTA w 2019 roku wspomniał „Juniora Bonnera” jako film, do którego wraca ze względu na bohaterów. Ta krótka wzmianka przypomina, że pokrewieństwo między twórcami nie opiera się wyłącznie na krwawym montażu, a dorobek reżysera może oferować bardzo różne przyjemności.

„Dzika banda” pozostaje wyjątkowo intensywnym przykładem, ponieważ trudno w niej oddzielić przywiązanie do bohaterów od grozy ich czynów. Widz może opłakiwać ich los, a jednocześnie dostrzegać towarzyszącą mu krzywdę. To napięcie nadaje sens wyważonej pochwale z 2022 roku: film może zachować niezwykłą siłę, nie stając się przez to dziełem bez skazy ani łatwym w odbiorze.

Zobacz wybór reżyserów i aktorów podziwianych przez Tarantino.

Zobacz wszystkie artykuły w Filmowcy i aktorzy, których podziwia Quentin Tarantino