Narracja nielinearna: jak Tarantino zmienia kolejność, by zmienić znaczenie

Zmiana kolejności wydarzeń wpływa na to, czego się spodziewamy, komu wierzymy i jak interpretujemy daną decyzję. Nielinearna narracja Tarantino działa na kilka sposobów i nie należy jej utożsamiać z każdym przeplataniem wątków różnych postaci.

Kolejność wydarzeń a kolejność scen w filmie

Historię można odtworzyć chronologicznie, nawet jeśli film nie opowiada jej w ten sposób. Różnica między tymi dwiema kolejnościami pozwala zarezerwować pewne informacje, wrócić do jakiegoś wydarzenia albo umieścić decyzję na końcu ze względu na jej emocjonalną wagę. U Tarantino taki układ zmienia relację widza z bohaterami. Poznanie czegoś dopiero po czasie nie jest tym samym, co wiedza od samego początku — nawet jeśli ostatecznie poznajemy te same wydarzenia.

Wściekłe psy zaczynają się od wydarzeń wokół napadu, którego film nie przedstawia jako wielkiej, centralnej sekwencji. Teraźniejszość ocalałych przerywają wcześniejsze epizody, które wyjaśniają ich relacje i przygotowania. Nieobecność samego napadu skupia uwagę na jego konsekwencjach: ranach, podejrzeniach i sprzecznych wersjach wydarzeń. Ta struktura nie jest jedynie łamigłówką stworzoną po to, by ukryć rozwiązanie; pozwala najpierw doświadczyć kryzysu, a dopiero potem przyjrzeć się podstawom zaufania.

Kluczową rolę odgrywa tu Mr. Orange. Informacja o jego tożsamości zmienia sposób, w jaki odbieramy jego więź z Mr. Whitem. Scena, która zdawała się ukazywać zawodową solidarność, nabiera innego znaczenia, gdy poznajemy kulisy infiltracji. Kolejność narracyjna w filmie Wściekłe psy pozwala osiągnąć tę zmianę: przez cały film widz nie dysponuje taką samą wiedzą o wszystkich bohaterach.

Retrospekcja nie musi też wyczerpująco objaśniać przeszłości. Może wybrać epizod, który zmienia konkretną relację, i pominąć pozostałe lata życia. Taki wybór pozwala utrzymać opowieść w ryzach. Nie chodzi o to, by uzupełnić biografie bohaterów, lecz by przekazać informacje, które zmieniają znaczenie tego, co dzieje się na naszych oczach. Chronologia służy tu jako narzędzie kształtowania perspektywy.

Pulp Fiction i Kill Bill: dwa różne sposoby reorganizacji opowieści

W Pulp Fiction widzimy Vincenta po jego śmierci, ponieważ montaż cofa się do wcześniejszego momentu. W obrębie historii nie dochodzi do jego zmartwychwstania. Przesunięcie w czasie oddziela pozycję sceny w filmie od jej miejsca w porządku chronologicznym. Dzięki tej decyzji finał może skupić się na Julesie i możliwości przemiany, zamiast koniecznie kończyć się ostatnim wydarzeniem w kalendarzu.

Powrót do restauracji zmienia też nasze spojrzenie na epizod, który już się rozpoczął. Na początku poznajemy parę planującą napad; pod koniec lepiej znamy osoby siedzące przy innym stoliku. Chronologiczna kolejność wydarzeń w Pulp Fiction może wyjaśnić ich faktyczny przebieg, ale doświadczenie filmu zależy właśnie od tego, że nie poznajemy go jako ciągłej opowieści. Spotkanie łączy emocjonalne informacje, które gromadziliśmy w różnych momentach.

Kill Bill przedstawia zemstę za pomocą przeskoków, które ukazują cele, częściowe rezultaty i wcześniejsze wydarzenia w celowo fragmentarycznej kolejności. Lista zapewnia podstawową orientację, podczas gdy opowieść zmienia kolejność kolejnych starć. Widz może śledzić pragnienie bohaterki, nie znając jeszcze wszystkich szczegółów jej przeszłości. Cel stanowi stały punkt odniesienia w narracji, która zmienia czas i konwencję.

Nauka u Pai Meia pokazuje inną funkcję wspomnienia. Wiedzę zdobytą wcześniej można wprowadzić wtedy, gdy pomaga zrozumieć późniejszą umiejętność lub decyzję. Chronologia Kill Billa i kolejność prezentacji pełnią różne funkcje: jedna wyjaśnia, kiedy odbył się trening, druga decyduje, kiedy warto nam o nim opowiedzieć. Wrażenie, jakie wywiera dana umiejętność, zależy również od tego, kiedy poznajemy przygotowania do niej.

Powrót do tych samych wydarzeń, by ujawnić nowe informacje

Nienawistna ósemka wraca do wcześniejszych wydarzeń rozgrywających się w tym samym miejscu, by pokazać, co ukrywali niektórzy bohaterowie. Miejsce niekoniecznie się zmienia, ale zmienia się nasza perspektywa. Osoby, które zdawały się spotkać przypadkiem, okazują się powiązane już wcześniej. Przeszłość sprawia, że szczegóły teraźniejszości stają się wskazówkami, których wcześniej nie potrafiliśmy właściwie zinterpretować, a widz wraca myślami do obejrzanych już scen.

Kolejność rozdziałów w filmie Nienawistna ósemka łączy to cofnięcie w czasie z sytuacją uwięzienia, która wciąż się rozwija. Retrospekcja nie odbiera znaczenia teraźniejszości, lecz je zwiększa, bo zmienia szanse na przetrwanie i oszustwo. Ujawnienie pozwala zrozumieć plan, ale nie gwarantuje, że wiemy, jak wszystko się skończy. Dodatkowa wiedza może zwiększyć napięcie, zamiast całkowicie je rozładować.

Inne filmy wymagają mniej skrajnego opisu. Przeplatanie wątków bohaterów, którzy przeżywają ten sam dzień, to montaż równoległy, niekoniecznie zaburzenie chronologii. Pewnego razu... w Hollywood łączy wspólne dni ze wspomnieniami i elipsami, ale jego główna struktura zachowuje czytelny przebieg. Django również w dużej mierze rozwija się chronologicznie, choć zawiera nawiązania do przeszłości. Sprowadzanie całej filmografii do jednego modelu zatarłoby te różnice.

Struktura kołowa to kolejna, powiązana z nielinearną narracją, ale odmienna możliwość. Film może wrócić do sceny początkowej, a jednocześnie przedstawiać złożoną drogę w czasie; może też być nielinearny, choć nie kończy się w miejscu, w którym się zaczął. Warto więc przyjrzeć się temu, co zmienia się wskutek zmiany kolejności: nasza sympatia, podejrzenie, znaczenie działania lub emocjonalny wydźwięk finału. U Tarantino czas nabiera siły, gdy jego rozplanowanie zmienia te relacje, a przy tym skłania widza do odtworzenia kolejności wydarzeń.

Zobacz przewodnik po dialogach i strukturze narracyjnej Tarantino.

Zobacz wszystkie artykuły w Dialogi Quentina Tarantino: słowa, czas i postacie