Perrier LaPadite: opór, strach i zdrada wobec Landy

Perrier LaPadite próbuje zapewnić bezpieczeństwo dwóm rodzinom, podczas gdy nazistowski oficer zamienia jego własny dom w salę przesłuchań. Denis Ménochet ukazuje ten konflikt za pomocą gestów, nad którymi coraz trudniej zapanować.

Człowiek, który już opowiedział się po jednej ze stron

Kiedy Hans Landa przybywa na farmę, Perrier LaPadite nie jest postronnym obserwatorem prześladowań. Ukrył rodzinę Dreyfusów pod podłogą swojego domu. To, że zrobił to wcześniej, ma znaczenie przy ocenie jego późniejszego zachowania: zanim zaczyna się rozmowa, podjął już ryzyko, które zagraża również jego córkom. Opowieść nie wyjaśnia, jak długo tam przebywają ani nie przedstawia pełnej historii jego relacji z uchodźcami. Ocenę umożliwia konkretna sytuacja, w jakiej się znalazł.

Jego wygląd fizyczny budzi pewne oczekiwania. To krępy wieśniak, przyzwyczajony do pracy fizycznej, który przyjmuje gościa mniej imponującego posturą. Siła fizyczna niewiele jednak znaczy wobec uzbrojonej władzy, która stoi za oficerem. LaPadite ma do dyspozycji swój dom, znajomość okolicy i możliwość milczenia. Landa ma żołnierzy, informacje i prawo wymierzania konsekwencji. Nierówność jest widoczna nawet wtedy, gdy obaj zachowują się jak gospodarz i gość.

Uprzejmość gospodarza pełni zatem kilka funkcji. Podtrzymuje pozory normalności, pozwala uniknąć konfrontacji, której nie może wygrać, i umożliwia mu odpowiadanie bez zdradzania zbyt wiele. Nie należy mylić tych manier z zaufaniem. W jego postawie widać powściągliwość, przez którą nawet drobne wahania nabierają znaczenia. Scena wymaga od niego, by sprawiał wrażenie spokojnego, a jednocześnie kalkulował, co może odkryć gość. Widz zaczyna zwracać uwagę na jego milczenie równie mocno jak na odpowiedzi.

Obecność córek sprawia, że konflikt wykracza poza abstrakcyjne przeciwstawienie odwagi i tchórzostwa. LaPadite mierzy się z zagrożeniem, które dotyka osób od niego zależnych. Jednocześnie od jego decyzji zależą także Dreyfusowie. Żadna odpowiedź nie może zagwarantować wszystkim bezpieczeństwa. Film przedstawia sytuację skrajnego przymusu, a nie wybór między równorzędnymi możliwościami ani debatę, w której wieśniak i oficer mieliby taki sam zakres działania.

Jak opór LaPadite’a słabnie

Przesłuchanie posuwa się naprzód, ponieważ Landa zmienia pozornie administracyjne pytania w próbę sił. Wieśniak stara się ograniczyć do podawanych informacji. Oficer przedłuża wizytę, zmienia ton i daje do zrozumienia, że wie więcej, niż powiedział. Wpływ tej sytuacji na LaPadite’a widać w napięciu na jego twarzy i w coraz większej trudności z udzielaniem neutralnych odpowiedzi. Denis Ménochet nie zamienia każdego przejawu strachu w przesadny gest; ta oszczędność sprawia, że finałowe załamanie jest wyraźnie odczuwalne.

Przejście na angielski pogłębia jego osamotnienie. Rozmowa nabiera wymiaru, za którym ukryci ludzie nie mogą nadążyć w taki sam sposób. LaPadite rozumie, co się dzieje, i musi nadal udawać normalność, która już nie istnieje. Język tworzy podział w obrębie samego domu: jedni słyszą słowa, inni znają ich konsekwencje. Aby odtworzyć układ postaci i pełny przebieg wydarzeń, warto wrócić do sceny otwierającej film „Bękarty wojny”; tutaj interesuje nas cena, jaką ta sytuacja każe zapłacić gospodarzowi.

Łzy nie ujawniają uczucia, którego wcześniej nie było. Pokazują załamanie kontroli utrzymywanej przez cały czas przesłuchania. Jego przyznanie się i wskazanie kryjówki należy rozpatrywać w kontekście tego rozwoju wydarzeń, gdy Landa sprawił, że ochrona córek zaczęła się wydawać uzależniona od posłuszeństwa. Sposób inscenizacji pozwala dostrzec odpowiedzialność za wydanie ukrywanych ludzi, nie przedstawiając wieśniaka jako człowieka działającego bez gróźb. To połączenie pozostawia dylemat nierozstrzygnięty i nie pozwala łatwo zaszufladkować bohatera.

Landa potrzebuje jego współudziału, bo daje mu on coś więcej niż tylko informację o miejscu ukrycia. Zmusza człowieka, który udzielił schronienia, do współpracy przy jego zniszczeniu. Przemoc zaczyna się jeszcze przed strzałami: polega również na tym, by LaPadite słuchał języka prześladowcy i potwierdzał jego słowa. Analiza tej metody należy do omówienia postaci Hansa Landy, ale jej skutki skupiają się na twarzy wieśniaka. Scena daje pokonanemu czas, by zaistniał na ekranie, i nie pozwala sprowadzić go do elementu planu antagonisty.

Fajki i granice naszej wiedzy

Porównanie fajek przedłuża wizualny obraz tej nierówności. LaPadite pali zwyczajną fajkę, a Landa wyciąga przesadnie efektowną. Kontrast wprowadza niemal komiczną nutę do rozmowy, której podłożem jest groza. Można odczytać to jako sposób na zawładnięcie przestrzenią i skupienie na sobie uwagi. Nie trzeba przypisywać temu dokładnego kodu psychologicznego ani twierdzić, że reżyser udokumentował rywalizację o męskość, by dostrzec wpływ rozmiaru fajki i towarzyszącej mu pauzy.

Fajka wieśniaka jest także częścią jego wysiłku, by zachować zwyczajne nawyki. Palenie pozwala zająć ręce i wypełnić ciszę bez słów. Gość przejmuje ten sam domowy gest i zamienia go w pokaz. Same przedmioty nie wyjaśniają porażki, ale pomagają dostrzec, kto może sobie pozwolić na przekształcenie niebezpiecznego przesłuchania w przedstawienie. LaPadite kontroluje swoje reakcje; Landa z przyjemnością każe na nie czekać.

Nie ma podstaw, by tłumaczyć zachowanie LaPadite’a rzekomym gramofonem, który miałby zdradzać jego upodobania lub skrywać wiadomość. Dźwiękowe elementy istotne dla tego portretu to głosy, pauzy i odgłosy codziennych czynności. Przypisywanie bohaterowi muzycznych upodobań na podstawie niepotwierdzonego przedmiotu oznaczałoby wymyślenie mu biografii. Ta sama ostrożność dotyczy jego politycznej przeszłości czy domniemanej późniejszej działalności w ruchu oporu: film ich nie rozwija.

Jego rola ogranicza się do śladu decyzji podjętej w obliczu terroru. Nie powraca, by otrzymać narracyjne rozgrzeszenie ani karę, która zamknęłaby jego historię. Ta nieobecność utrzymuje dyskomfort związany z jego ostatnim wystąpieniem. Opowieść podąża za Shosanną, podczas gdy człowiek, który ją ukrywał, pozostaje związany ze schronieniem, które naprawdę jej zapewnił, lecz którego nie zdołał utrzymać. Dzięki tej kreacji można dostrzec oba te aspekty naraz, nie wymazując wcześniejszej pomocy ani nie łagodząc konsekwencji jego kapitulacji.

Wróć do przewodnika po filmie „Bękarty wojny”.

Zobacz wszystkie artykuły w Bękarty wojny: język, kino i zemsta w okupowanej Francji