Francesca Mondino organizuje część rozmowy, w której Shosanna mierzy się z otoczeniem Goebbelsa. Jej praca jako tłumaczki zmienia restauracyjny stolik w miejsce, gdzie mówienie i rozumienie są nierówno dostępne.
Pośredniczka w kręgu władzy
Francesca Mondino, grana przez Julie Dreyfus, jest związana z otoczeniem Josepha Goebbelsa i pełni funkcję jego tłumaczki z francuskiego. Dzięki jej obecności dygnitarz może rozmawiać z Shosanną, nie rezygnując z niemieckiego. Tłumaczenie nie jest dodatkiem do sceny, która i bez niego byłaby zrozumiała: przesądza o tym, kto może odpowiedzieć, kiedy przekazywane jest pytanie i kto musi czekać, by zabrać głos. Choć Francesca nie prowadzi negocjacji dotyczących kina, podtrzymuje językowy mechanizm, który je umożliwia.
Pozycja młodej właścicielki kina jest zupełnie inna. Shosanna trafia do grupy, której członków łączą już relacje, hierarchie i wspólny cel. Francesca jest częścią tego towarzyskiego kręgu i dobrze zna jego rytm. Kontrast widać w sposobie zajmowania miejsca przy stole i pewności, z jaką zabiera głos. Przybyła musi odgadnąć, czego się od niej oczekuje; tłumaczka zna zasady spotkania. Różnicę tę można analizować bez wymyślania wspólnej przeszłości obu kobiet ani przypisywania Francesce wiedzy o ukrytej tożsamości Shosanny.
Chwila, w której codzienny gest opóźnia tłumaczenie, wprowadza niezręczny humor. Członkowie grupy mogą się śmiać i czekać, bo nie czują się zagrożeni. Shosanna musi dostosować się do narzuconego przez nich tempa. Swoboda Franceski współtworzy więc tę scenę: pokazuje, że dla jednych jest to przyjemny służbowy obiad, podczas gdy dla kogoś innego każde pytanie może mieć konsekwencje. Ta sama przestrzeń mieści nieprzystające do siebie doświadczenia, choć nikt nie musi ich głośno wyjaśniać.
Relacja z Goebbelsem przedstawiona w filmie należy do fikcji. Montaż zawiera aluzję do intymnej relacji, ale nie upoważnia do uznania Mondino za postać historyczną, której istnienie jest udokumentowane, ani do przenoszenia tej relacji na Julie Dreyfus. Nie pozwala też wnioskować, co bohaterka do niego czuje. W tej analizie wystarczy uwzględnić jej bliskość z ministrem oraz zawodową funkcję, jaką pełni wobec innych. Siła sceny nie zależy od dopowiadania prywatnego życia, które film zaledwie szkicuje.
Tłumaczenie porządkuje także czas
W dwujęzycznej rozmowie zdanie może zostać odebrane w dwóch momentach. Najpierw rozumie je część osób przy stole, a później słyszy je pozostała część. Tarantino wykorzystuje tę różnicę, by rozłożyć reakcje w czasie i zwrócić uwagę widzów na tych, którzy jeszcze nie mogą odpowiedzieć. Francesca łączy obie fazy. Jej wypowiedzi wprowadzają drobne przerwy w ciągłym działaniu, jakby dialog był montowany za pośrednictwem jej głosu, zanim do pracy przystąpi montaż obrazu.
Nie oznacza to, że celowo manipuluje tym, co tłumaczy. Film nie daje wystarczających podstaw, by twierdzić, że z ukrytą premedytacją przekręca słowa. Efekt dramaturgiczny wynika z jej pozycji oraz z tego, że komunikacja odbywa się za jej pośrednictwem. Trzeba odróżnić pełnienie funkcji, która służy dominującej grupie, od przypisywania bohaterce indywidualnego planu oszustwa wymyślonego przez scenarzystów. Pierwsze jest widoczne; drugie wymagałoby dowodów, których scena nie dostarcza.
Jej obecność pomaga również scharakteryzować władzę, która zamienia kulturę w przedmiot administracji. Rozmowa o sali i premierze dociera do Shosanny za pośrednictwem pośredników, zawodowych uprzejmości i decyzji przedstawianych jako oczywiste. Francesca uczestniczy w tej atmosferze eleganckiej sprawności. Analizując polityczny wymiar tych decyzji, warto zajrzeć na stronę poświęconą Goebbelsowi i nazistowskiemu przemysłowi filmowemu. Znaczenie Mondino polega na tym, że pozwala tej władzy wyrażać się w uprzejmej formie spotkania towarzyskiego.
Gdy uwaga przenosi się na Landę i Shosannę, zmienia się także organizacja rozmowy. Wymiana zdań staje się bardziej bezpośrednia, a pośrednictwo przestaje choćby pozorować ochronę zbiorowej konwersacji. Zestawienie z sceną ze strudlem pozwala dostrzec, co Francesca wnosiła do poprzedniej grupy: ruch, przerwania i krążenie głosów. Gdy ta sieć znika, Shosanna zostaje naprzeciw jednej osoby, która może ustalać wszystkie warunki spotkania.
Rola Julie Dreyfus
Dreyfus tworzy postać Franceski z precyzją i swobodą, nie domagając się centralnego miejsca w każdym ujęciu. Tłumaczka w scenie musi sprawiać wrażenie skupionej na cudzych słowach, a jednocześnie zachowywać własny sposób bycia. Aktorka pozwala dostrzec oba te zadania: słucha, by móc zabrać głos, ale nadal uczestniczy w posiłku i życiu towarzyskim grupy. Dzięki tej równowadze bohaterka nie przypomina urządzenia do wyświetlania napisów, któremu nadano ludzką twarz. To osoba, która tłumaczy i zajmuje rozpoznawalne miejsce przy stole.
Kostium podkreśla jej przynależność do uprzywilejowanego środowiska. Jej staranny wygląd kontrastuje z trudną sytuacją Shosanny, choć obie zachowują formalne maniery. Nie należy traktować każdego ozdobnego elementu jako dowodu intencji czy charakteru. Strój mówi o społecznej autoprezentacji i bliskości władzy; sam w sobie nie dowodzi okrucieństwa, lojalności ideologicznej ani wiedzy o zbrodniach innej postaci. Takie wnioski musiałyby wynikać z konkretnych działań i słów.
Wybór Dreyfus wpisuje się w międzynarodowe współprace Tarantino, ale zawodowy profil aktorki ma szerszy zakres. Miejsce tych powiązań można znaleźć w tekście o Julie Dreyfus i innych powracających aktorach międzynarodowych. Francesca zasługuje na uwagę w kontekście tego filmu ze względu na bardziej szczególną rolę: uwiarygodnia rozmowę, w której języki nie są rozłożone równomiernie, a widz musi jednocześnie śledzić kilka perspektyw.
Ważne jest również to, czego bohaterka nie wie. Film nie czyni z niej powierniczki Shosanny ani wszechwiedzącej obserwatorki przygotowywanego planu. Jej pewność siebie wynika z sytuacji, w której, jak sądzi, się znajduje. To ograniczenie nadaje jej udziałowi w przygotowaniach do premiery ironiczny wymiar: pomaga uruchomić wydarzenie, którego prawdziwego znaczenia nie zna. Analiza może na tym poprzestać, nie przypisując jej planów, podejrzeń ani biografii, których nie ma na ekranie.
Wróć do przewodnika po Bękartach wojny.
Zobacz wszystkie artykuły w Bękarty wojny: język, kino i zemsta w okupowanej Francji
