The Killing, film z 1956 roku, znany w Hiszpanii jako Atraco perfecto, to udokumentowany punkt odniesienia dla filmu Wściekłe psy. Andrzej Sekuła wspominał, że oglądał go z Quentinem Tarantino, gdy przygotowywali się do pracy nad zdjęciami. Pokrewieństwo między filmami można analizować przez pryzmat organizacji napadu oraz oczekiwań, jakie budzi opowieść, która nie przedstawia wydarzeń w nieprzerwanej kolejności.
W filmie Stanleya Kubricka plan wymaga skoordynowania różnych zadań. Narracja może wracać do danego przedziału czasu, by umieścić w jego ramach inną akcję. Tarantino również zmienia chronologię, ale znaczną część tych przeskoków poświęca na zmianę naszej wiedzy o mężczyznach zgromadzonych po napadzie. Sam napad, wokół którego obraca się historia, pozostaje poza kadrem.
Ta różnica wpływa na napięcie. Zrozumienie, jak ma działać plan, pozwala obawiać się jego fiaska; wysłuchiwanie wyjaśnień dotyczących nieudanego napadu zmusza do zastanowienia się, komu zaufać. Oba zabiegi polegają na dozowaniu informacji, ale stawiają widzowi inne pytanie. To rozróżnienie pozwala dostrzec wpływ jednego filmu na drugi, nie sprowadzając ich do identycznej układanki z przestawionych scen.
Wspólny punkt odniesienia podczas przygotowań
Związek z Kubrickiem ma konkretne potwierdzenie w relacji członka ekipy. W tekście „From Rags to Reservoir Dogs” Stephena Pizzella, opublikowanym w American Cinematographer w listopadzie 1992 roku, Sekuła wspominał, że oglądał The Killing z Tarantino podczas ich przygotowawczych rozmów. Świadectwo to potwierdza, że film był wspólnym punktem odniesienia, ale nie przypisuje temu seansowi każdej późniejszej decyzji montażowej.
Z opisu Criterion wynika, że Kubrick był reżyserem i scenarzystą filmu The Killing, Jim Thompson odpowiadał za dialogi, a podstawą adaptacji była powieść Clean Break Lionela White’a. W roli Johnny’ego Claya wystąpił Sterling Hayden. Film opowiada o napadzie na torze wyścigowym, zaplanowanym jako operacja wymagająca skoordynowania kilku działań.
Takie założenie sprawia, że czas staje się konkretnym problemem. Precyzja napadu zależy od tego, czy dana osoba znajdzie się we właściwym miejscu i zadziała w odpowiednim momencie. Rozdzielenie zadań może ułatwić zrozumienie planu, a zarazem przypomina, że każdy uczestnik kontroluje tylko jego ograniczoną część. Widz musi powiązać ze sobą działania, których bohaterowie nie mogą obserwować jednocześnie.
Porównując z filmem Wściekłe psy, warto zwrócić uwagę na związek między organizacją a wiedzą. Samo użycie scen z przeszłości nie wystarcza, by mówić o znaczącym pokrewieństwie: wiele opowieści przerywa teraźniejszość, by objaśnić przeszłość. Tutaj zmiany w rozmieszczeniu informacji wpływają na to, czy ufamy planowi albo osobom twierdzącym, że go wykonały.
Pokazany napad i napad, którego nie widzimy
W tekście „The Killing: Kubrick’s Clockwork”, opublikowanym przez Criterion 15 sierpnia 2011 roku, Haden Guest analizuje fragmentaryczną chronologię i głos narracyjny, który podaje godziny i minuty. Opowieść wraca do wydarzeń związanych z napadem i umieszcza różne działania w określonym harmonogramie. Głos ten pomaga zrekonstruować kolejność wydarzeń, choć film przedstawia je w osobnych częściach.
Powrót do tego samego przedziału czasu wywołuje szczególny efekt: działanie, które wydawało się odrębne, zyskuje miejsce w większej całości. Nowa scena może uzupełnić fragment, który już widzieliśmy, nie czyniąc poprzedniej sceny kłamstwem. Zaburzenie kolejności służy pokazaniu zależności. Każdy element jest zrozumiały sam w sobie, ale jego znaczenie rośnie, gdy dostrzegamy, co umożliwia lub naraża na niebezpieczeństwo.
Wściekłe psymają inną strukturę. Główna część akcji rozgrywa się w teraźniejszości, w której ocalali spotykają się w magazynie, a retrospekcje przedstawiają przeszłość konkretnych postaci. Napadu na sklep jubilerski nie pokazano. Leigh Singer zwraca uwagę na tę różnicę w porównaniu z filmem The Killing w swojej analizie debiutu Tarantina dla BFI, zaktualizowanej w styczniu 2022 roku: operacja przestępcza pokazana przez Kubricka u Tarantina zostaje pominięta.
Nie należy więc zakładać, że wspomnienia koniecznie złożą się w pełny obraz napadu. Film może wyjaśnić, kim jest dany mężczyzna lub jak dostał się do grupy, a jednocześnie nie pokazać akcji, która doprowadziła do spotkania. Widz zyskuje umiejętność interpretowania zachowań. Nowa informacja zmienia znaczenie oskarżenia, milczenia czy gestu zaufania.
Różnicę tę dobrze widać, gdy poznajemy tożsamość pana Orange’a. Ten fragment nie uzupełnia kolejnego etapu napadu, pokazując tę samą operację z innej perspektywy. Zmienia natomiast relację widza z postacią, którą wcześniej widział ranną i otoczoną opieką. Wcześniejsza scena zachowuje swoje znaczenie, ale kluczowa staje się różnica między tym, co wie White, a tym, co wiemy my.
Inną rolę odgrywają wyjaśnienia słowne. Głos podający harmonogram w filmie The Killing pomaga odtworzyć przebieg wydarzeń. W magazynie jakąś wersję przedstawia osoba zaangażowana w sprawę, a ktoś inny może ją zakwestionować. To, że bohater z przekonaniem opisuje wydarzenie, nie oznacza automatycznie, że jego głos ma w opowieści autorytet.
Od mechaniki planu do sporu między wspólnikami
Plan napadu zmienia różnice między ludźmi w problem koordynacji. Gdy każdy wykonuje swoje zadanie, różnice te mogą wydawać się nieistotne. Niepowodzenie zmienia ich znaczenie: indywidualna decyzja wpływa na tych, którzy od niej zależą. Ta zasada pozwala porównywać oba filmy, nie sprowadzając ich do opowieści wyłącznie o technicznych umiejętnościach złodziei.
Kubrick przedstawia widocznie zorganizowany plan, którego precyzję można skonfrontować z tym, co rzeczywiście się dzieje. Tarantino skupia uwagę na mężczyznach próbujących wyjaśnić katastrofę, której skutki znamy tylko częściowo. Pytanie zmienia się z tego, jak powiązane są poszczególne zadania, na to, czyja opowieść o niepowodzeniu okaże się przekonująca. Spór przedłuża zagrożenie, bo interpretacja może szybko przerodzić się w decyzję wymierzoną przeciwko innemu członkowi grupy.
Zaufanie ma więc praktyczną wartość, ale jest też kruche. Umożliwia wspólne działanie, lecz wymaga przyjmowania informacji, których nie da się stale weryfikować. Gdy zabraknie takiej akceptacji, każde wyjaśnienie trzeba uzasadnić. Wściekłe psymogą zawierać długie rozmowy po głównej akcji, ponieważ słowa rozstrzygają, kto zasługuje na pomoc, kto budzi podejrzenia i kto ma prawo wydawać polecenia.
Porównanie z filmem City on Fire wskazuje na inny punkt odniesienia dla wątku infiltracji i lojalności. The Killingstanowi odmienny punkt porównania: pokazuje, jak budować napięcie, celowo przedstawiając wydarzenie przestępcze w niepełny sposób. Związek między filmami staje się bardziej precyzyjny, gdy zwracamy uwagę na funkcję tego zabiegu w każdym z nich, zamiast przypisywać całą opowieść Tarantina jednemu wzorcowi.
Przydatnym sposobem porównywania tych struktur jest rozróżnienie między momentem, w którym dochodzi do wydarzenia, a momentem, w którym się o nim dowiadujemy. Scena rozgrywająca się przed napadem może pojawić się dopiero w zaawansowanej części filmu; jej miejsce w chronologii i funkcja informacyjna nie są tym samym. Zapisywanie obu tych elementów pozwala uniknąć nazywania powtórzeniem każdego powrotu do przeszłości i zakładania, że każdy fragment jest wspomnieniem postaci, która się w nim pojawia.
Warto też odróżnić pominięcie od niepewności. Film może nie pokazać jakiegoś działania, a zarazem jasno dać do zrozumienia, że do niego doszło. Może też pokazać działanie, którego skutków jeszcze nie rozumiemy. W filmie Wściekłe psybrak napadu nie oznacza, że należy wątpić w jego istnienie. W filmie The Killingzobaczenie danego zadania nie oznacza, że od razu rozumiemy wszystkie jego powiązania. Różnice te pozwalają opisywać montaż za pomocą konkretnych czasowników: wyprzedzić, opóźnić, uzupełnić, wrócić do danego przedziału czasu lub go pominąć. Każdy z tych zabiegów w inny sposób zmienia dostęp widza do historii.
Zobacz wszystkie artykuły w Reservoir Dogs: napad opowiedziany przez jego konsekwencje
