Sergio Leone zajmuje ważne miejsce wśród filmowych inspiracji Quentina Tarantina. „Dobry, zły i brzydki” pozwala zrozumieć tę fascynację z perspektywy widza: czekanie, przyglądanie się twarzy i słuchanie muzyki może być równie emocjonujące jak oglądanie strzelaniny.
Wybrany film i sposób patrzenia
„Dobry, zły i brzydki” znalazł się w zestawieniu, które Tarantino przygotował na potrzeby ankiety „Sight and Sound” z 2012 roku, opublikowanym przez Open Culture w sierpniu 2013 roku. Ten wybór dokumentuje jego podziw dla filmu Leonego. Nie trzeba jednak na tej podstawie uznawać każdej późniejszej wypowiedzi Amerykanina za deklarację, że w każdych okolicznościach ma jednego ulubionego reżysera.
Znaczenie tego wyboru staje się jasne, gdy przyjrzymy się, jak działa ten film. Mamy poszukiwanie pieniędzy, rozpadające się sojusze i trzech mężczyzn, których cele zbiegają się w jednym miejscu. Opowieść poświęca jednak wiele czasu sytuacjom, które można by streścić w kilku zdaniach. Dzięki temu działania stają się doświadczeniami: oczekiwanie pozwala ocenić bohaterów, zanim któryś z nich ujawni swoje zamiary.
W zbliżeniu ledwie dostrzegalne przesunięcie spojrzenia może zmienić wydźwięk groźby. W szerokim kadrze ta sama postać maleje na tle krajobrazu. Przeskok między skalami łączy dwa wymiary westernu: ogrom przestrzeni i niezwykłą uwagę poświęconą gestowi. Film nie musi wybierać między nimi. Pojedynki są tak intensywne, bo drobna decyzja może mieć nieodwracalne skutki.
To interpretacja inscenizacji Leonego, a nie transkrypcja eseju Tarantina. To rozróżnienie pozwala docenić jego upodobania bez wymyślania mu wyjaśnień. Widz może dostrzec w jego kinie podobne zamiłowanie do oczekiwania i groźby, ale to podobieństwo nie sprawia, że każde długie ujęcie jest bezpośrednim cytatem.
Trylogia dolarowa i różne oblicza bohatera
„Za garść dolarów” opiera konflikt na postaci rewolwerowca, który wykorzystuje starcie dwóch grup. Umiejętność obserwacji i kalkulacji jest dla niego równie ważna jak szybkość dobywania broni. Bohater wie więcej niż ci, którzy próbują go wykorzystać, a widz śledzi tę przewagę z przyjemnością. Jego charyzma wynika z oszczędności ruchów i poczucia, że zawsze coś ukrywa.
„Za kilka dolarów więcej” przesuwa uwagę na parę łowców nagród. Rywalizacja miesza się ze współpracą; każdy z mężczyzn musi odkryć, do czego tak naprawdę dąży drugi. Motyw zemsty wprowadza różnicę między pobieraniem zapłaty za czyjąś śmierć a potrzebą, by do niej doszło. To rozróżnienie zmienia emocjonalny ciężar pojedynku, nie odchodząc od reguł popularnego widowiska.
W „Dobrym, złym i brzydkim” relacja między trzema postaciami sprawia, że każde porozumienie staje się niepewne. Tuco wnosi energię słowną i fizyczną, odmienną od powściągliwości bohatera granego przez Clinta Eastwooda. Zderzenie temperamentów sprawia, że zagrożeniu towarzyszą humor, irytacja i zależność. Bohaterowie mogą być sobie potrzebni, jednocześnie wypatrując okazji do zdrady — to znacznie bardziej owocne rozwiązanie niż sztywny podział na sojuszników i wrogów.
Te trzy filmy zwykle łączy się w Trylogię dolarową. Oglądając je, nie trzeba na siłę tworzyć idealnie spójnej biografii rewolwerowca granego przez Eastwooda. Więcej wyjaśnia przyjrzenie się kolejnym wariantom postaci filmowej: temu, jak trafia do danej społeczności, jak prowadzi negocjacje i w jaki sposób zarządza informacjami. Leone buduje rozpoznawalność za pomocą gestów i obecności, nie wymagając długich wyjaśnień dotyczących przeszłości.
Pojedynek jako widowisko rozgrywające się w czasie i dźwięku
Pojedynek na cmentarzu w „Dobrym, złym i brzydkim” dobrze pokazuje tę metodę. Sama akcja jest prosta: trzej mężczyźni obserwują się i kalkulują. Scena nabiera rozmachu dzięki rozmieszczeniu postaci, skali ujęć i zmianom rytmu. Zanim padnie strzał, montaż zdążył już stworzyć sekwencję możliwych decyzji. Widz uczestniczy w niej, próbując przewidzieć, kto zareaguje pierwszy.
Muzyka Ennia Morricone nadaje temu oczekiwaniu wymiar, którego nie zapewniłyby same odgłosy otoczenia. Może podtrzymywać emocje ponad słowami i sprawiać, że przestrzeń przypomina ceremonialną scenę. Nie chodzi tu o realizm rozumiany jako odtworzenie codziennego czasu trwania bójki. Siła tej sceny wynika z tego, że tworzy filmowy czas, który wydaje nam się niezbędny.
Humor nie pozwala, by ta podniosłość była jednolita. Tuco może znaleźć się w samym środku wielkiej sceny, a mimo to zareagować na pilną potrzebę, zaprotestować lub uciec się do podłego podstępu. Zderzenie różnych skal emocjonalnych przybliża bohaterów widzowi. Film dopuszcza epikę, nie pozbawiając jej bohaterów małostkowości.
Cmentarz wprowadza też przestrzenną ironię: nagrodę otaczają groby. Indywidualne poszukiwanie bogactwa kończy się w miejscu przypominającym o zbiorowych kosztach wojny. Ten kontrast pozostaje widoczny, nawet gdy bohaterowie nadal skupiają się na własnej korzyści.
Patrzeć na Leonego przez pryzmat kinofilii Tarantina to dostrzegać przyjemność płynącą z tych decyzji, zanim zaczniemy szukać konkretnych zapożyczeń. Kostiumy, zbliżenia czy melodia mogą pojawiać się w innych filmach; trudniej odtworzyć relację między nimi. Udokumentowany podziw prowadzi do filmu, który warto obejrzeć w całości — z jego opóźnieniami, komicznymi dygresjami i rozwojem wydarzeń nadającym sens finałowemu starciu.
Zobacz zestawienie reżyserów i aktorów podziwianych przez Tarantina.
Zobacz wszystkie artykuły w Filmowcy i aktorzy, których podziwia Quentin Tarantino
