Brian De Palma według Tarantino: „Blow Out” i „Carrie”

Podziw Quentina Tarantino dla Briana De Palmy ma konkretne przykłady. „Blow Out” i „Carrie” pokazują dwa sposoby przekształcania historii gatunkowej w emocjonalne doświadczenie za pomocą obrazów, które sprawiają, że widz wie, czeka lub rozumie coś zbyt późno.

„Blow Out”: usłyszeć dowód i stracić człowieka

W eseju o filmie „Blow Out”, opublikowanym przez Criterion w 2011 roku, Michael Sragow przytacza pochwałę Tarantino dla końcowego zbliżenia na Johna Travoltę. Tarantino uważał tę scenę za jeden z najbardziej rozdzierających momentów w historii kina. To precyzyjna ocena konkretnego obrazu i jego oddziaływania — wystarczająca, by udokumentować entuzjazm bez przypisywania mu rzekomego rankingu wszystkich żyjących reżyserów.

Film „Blow Out” z 1981 roku opowiada o dźwiękowcu, który nagrywa wypadek i zaczyna podejrzewać, że na taśmie znajduje się dowód zbrodni. Sytuacja stawia problem typowo filmowy: jak odróżnić to, co się wydarzyło, od tego, co tylko na takie wygląda. Bohater słucha, porównuje i rekonstruuje. Jego zawodowe narzędzia służą zarazem filmowi do kierowania naszą uwagą.

Widz uczestniczy w części tego dochodzenia. Pojedynczy dźwięk nabiera innego znaczenia, gdy zestawi się go z obrazem; sekwencja, która zdawała się kompletna, ujawnia lukę. De Palma przekształca manipulowanie materiałem audiowizualnym w akcję dramatyczną. Nie trzeba, by protagonista biegał przez cały film, żeby pojawiło się zagrożenie: właściwe ułożenie kilku fragmentów może przybliżyć go do prawdy, którą inni chcą ukryć.

Zakończenie dodaje do tego mechanizmu bolesną ranę. Krzyk będący częścią tragedii trafia do taniej fikcji. Praca trwa dalej, ale dla kogoś, kto zna jego źródło, dźwięk nie może już być neutralnym efektem. Końcowe zbliżenie, które wyróżnił Tarantino, pozwala dostrzec różnicę między zawodowym wykorzystaniem nagrania a bolesnym wspomnieniem, które ono w sobie kryje dla konkretnej osoby.

„Carrie” i rozdział spojrzeń

„Carrie” z 1976 roku znalazła się na liście Tarantino w plebiscycie „Sight and Sound” z 2012 roku. Jej obecność wskazuje, że film należał do jego jawnie deklarowanych ówczesnych faworytów. Nie trzeba przypisywać mu szczegółowej analizy technicznej, której na liście nie ma: inscenizację można analizować bezpośrednio, oddzielając ją od udokumentowanego wyboru.

Historia poświęca czas wrażliwości Carrie, zanim rozpęta się horror. Szkoła, dom i bal tworzą różne formy nadzoru i presji. Bycie obserwowaną nie oznacza, że czuje się dostrzeżona: wiele osób ją osądza, wyśmiewa lub oczekuje, że zajmie miejsce wyznaczone jej przez innych. Widz zna jej kruchość i wnosi tę wiedzę na bal.

Scena balu buduje napięcie, nierówno rozdzielając informacje. Widz może dostrzegać zagrożenie, którego nie zna bohaterka. Życzliwy gest zyskuje wtedy dwa znaczenia naraz: może przynieść Carrie ulgę, a u widza oczekującego upokorzenia budzić niepokój. Ta różnica podtrzymuje napięcie na długo przed jakimkolwiek przejawem mocy.

Sukienka, oświetlenie i uwaga, jaką poświęca się Carrie, pozwalają przez chwilę wyobrazić sobie prawdziwą akceptację. Zagrożenie jest tak dotkliwe właśnie dlatego, że film nadaje tej możliwości znaczenie. Gdyby bal od początku był karykaturą bez cienia obietnicy, jego przerwanie wywołałoby inny efekt emocjonalny.

Gdy przemoc przerywa zabawę, decyzje wizualne zmieniają sposób, w jaki postrzegamy przestrzeń. Fragmentacja i mnożenie punktów skupiających uwagę nie pozwalają sprowadzić tego, co się dzieje, do starcia dwojga przeciwników. Cała sala ulega przemianie. Formalny nadmiar odpowiada emocjonalnemu załamaniu, które film przygotował za pomocą drobnych, rozpoznawalnych sytuacji.

Wizualne widowisko jako emocjonalne zaangażowanie

Oba filmy pokazują, dlaczego niewystarczające jest opisywanie De Palmy jako reżysera efektownych ruchów kamery. W „Blow Out” rekonstruowanie obrazu i dźwięku wiąże jedną osobę z drugą. W „Carrie” wiedza większa niż ta, którą dysponuje bohaterka, sprawia, że oczekiwanie staje się bolesne. Środki formalne wpływają na naszą relację z postaciami — nie są od nich oddzielną ozdobą.

Filmy różnie wykorzystują też możliwość interwencji. Dźwiękowiec wierzy, że uważne słuchanie może skorygować publiczną wersję wydarzeń. Carrie próbuje znaleźć dla siebie miejsce w grupie, która może ją zaakceptować albo zniszczyć. Obie historie pozwalają przyjrzeć się różnicy między złudzeniem kontroli a rzeczywistą bezbronnością, nie twierdząc przy tym, że Tarantino sformułował dokładnie takie porównanie.

Pochwała zbliżenia na Travoltę jest szczególnie wymowna ze względu na swoją skalę. Film pełen technicznych zabiegów ostatecznie skupia cały swój ciężar na twarzy. Emocje nie wymagają porzucenia filmowego kunsztu: rodzą się z tego wszystkiego, co pozwoliły nam zrozumieć montaż i dźwięk. Pozornie prosty obraz nabiera znaczenia dzięki całej wcześniejszej drodze.

Relację Tarantino z De Palmą można więc rozpatrywać na podstawie dwóch konkretnych świadectw i dwóch doświadczeń związanych z oglądaniem filmów. Plebiscyt potwierdza wybór „Carrie”, a esej Criterion zachowuje komentarz Tarantino na temat „Blow Out”. Najlepszym sposobem, by przybliżyć się do tego podziwu, jest przyjrzeć się temu, jak każdy z filmów kieruje naszą uwagą i jakie uczucia pozostawia, gdy mechanizm suspensu już się zatrzyma.

Zobacz wybór reżyserów i aktorów podziwianych przez Tarantino.

Zobacz wszystkie artykuły w Filmowcy i aktorzy, których podziwia Quentin Tarantino